Muziek en kunst in tijden van electromoderniteit. Interview met DJ Spooky / Paul D. Miller – that subliminal kid

Muziek en kunst in


tijden van electro-


moderniteit


DJ Spooky / Paul D.


Miller

that subliminal kid

(interview vond plaats op zondag 7 mei 2000 in Gent en werd gepubliceerd in De Groene Amsterdammer)

«There’s more to dj culture than just beats», beweert Paul D. Miller, oftewel: DJ Spooky, That Subliminal Kid. Hij heeft recht van spreken, want behalve als deejay opereert hij ook als filosoof, semioticus, essayist, beeldend kunstenaar en curator op het kruispunt tussen avant-garde en popcultuur. Het motto van zijn laaste cd, ‘DJ Spooky That Subliminal Kid vs. The Freight Elevator Quartet, ontleende hij aan het Futuristisch Manifest van Marinetti uit 1909: “Waarom zouden we terugkijken, als we de mysterieuze toegangspoorten tot het onmogelijke willen slopen? Tijd en ruimte zijn gisteren gestorven. We leven al in het absolute, omdat we erin geslaagd zijn een eeuwige, alomtegenwoordige snelheid te creëren… Geen werk zonder een agressief karakter kan ooit een meesterwerk worden.”

culturele.geheime.dienst.target

Ik wacht hem op in Gent, waar hij een optreden zal geven in het kader van het Vooruit Geluid Festival. De laatste keer dat ik hem bezig zag, twee jaar geleden tijdens het Filmfestival van Rotterdam, voorzag hij de raadselachtige animatiefilms van filmpionier en klankverzamelaar Harry Smith van een geimproviseerde soundscape. Buiten speelt een cellist de suites van Bach op het gekantelde podium voor de kathedraal – een optreden in het kader van Over the Edges, de tentoonstelling van Jan Hoet. In de lobby van het Ibis hotel schud ik handen met een rijzige jongen gekleed in een donkerblauwe legertrui, met koptelefoons om de oren. Zijn neus glimt, zijn ogen vertonen grote kringen. «Ik heb niet geslapen» – zegt hij. Zijn stem is diep, droog, kortaf. Onder zijn arm heeft hij de catalogus van het Museum Dr. Guislain, waar een expositie is te zien over Gestoorde Vorsten, Les rois perturbes. De expositie heeft hij bezocht meteen nadat hij twee uur eerder had ingechekt in het hotel. De soundcheck voor het optreden van vanavond heeft hij ervoor laten schieten.
We nemen plaats in een eetzaal waar obers messen en vorken op tafel leggen. De koptelefoons gaan af en hij doet de mindi-discrecorder uit die hij, net als ‘that subliminal kid’ uit William Burroughs» boek Nova Express, overal bij zich draagt om geluiden mee op te nemen. Het laatste dat hij heeft opgenomen, vertelt hij, is de stem van Yoko Ono. Ze werken samen aan een project.

In het essay «Dark Carnival» schrijf je: «Ik richt me tot jullie vanuit een milieu waarin creativiteit voor het meerendeel bepaald wordt door het recontextualiseren van voorgaande expressies van anderen…» Hoe belangrijk is de notie van originaliteit voor jou?
‘Een aanzienlijk gedeelte van de hedendaagse cultuur is gebaseerd op het principe van het doorgeven en repliceren, een woord dat is afgeleid van «reply», antwoorden. Veel van wat we horen, zien en denken is een afspiegeling van de geëlektroniseerde wereld om ons heen. Originaliteit is een verouderd concept. Het gaat er meer om hoe we de dingen gebruiken die nu eenmaal al bestaan. Neem bijvoorbeeld de taal. Taal is een objet trouvé, dat we kunnen gebruiken op een manier zoals we dat gewend zijn of geleerd hebben. Maar we kunnen die taal ook op een manier gebruiken die we nog niet kennen. We kunnen de code breken, het objet trouvé buiten de context plaatsen. Taal is gereedschap, meer niet. Hetzelfde geldt voor muziek, voor de moderne media of de filosofie. De vraag hoe origineel het gereedschap is, lijkt me niet zo interessant is als de vraag wat ik met dat gereedschap kan maken. Hoe cultuur en de codes in die cultuur op elkaar inspelen. Het is verbazingwekkend hoe bepaalde codes als algemene abstracties kunnen worden aanvaard. Hoezeer ze een zekere orde in de maatschappij kunnen vormen. Ik houd het meest van kunstenaars die de orde omver durven gooien, zoals William Burroughs of Joseph Beuys.’
Ben je als musicus en dj vooral bezig met het deconstrueren of het reconstrueren van muziek?
‘Zoals een schrijver zijn teksten schrijft, met zijn vingertoppen of het puntje van zijn pen, zo mixt een deejay zijn muziek, met het diamanten puntje van de naald van een platenspeler. Het ene is «écriture», het andere «soniture». De naald van de platenspeler fungeert voor de dj als een soort intermediair tussen het zelf en de externe wereld. Met die naald weeft een dj geluiden aaneen. Voor mij is het dj-en een vorm van massaculturele psycho-therapie. Met mijn ritmes en beats en samples creeer ik een psychologische omgeving die luisteraars wellicht in staat stelt om ruimer te denken dan binnen het vaste, culturele kader van het dagelijks leven.
Ik houd ervan om met impulsen en indrukken te spelen en te verwarren. Meestal wordt de psychologie maar ook de muziek gebruikt om mensen te controleren, te conditioneren. Vaak wordt mensen het gevoel gegeven dat ze ergens bij moeten horen, zodat men ze gemakkelijk geld afhandig kan maken. Ik wil de mensen juist iets bieden om de controle los te laten zodat ze hun denkpatronen en ervaringen kunnen herschikken. Ik breek de ritmes en patronen, ik probeer heel verschillende stijlen te verwerken in mijn performances, mijn geluiden zijn een soort spiegel die ik het publiek wil voorhouden, waarin men fragmenten en cut ups, bits en pieces uit het dagelijks leven kan herkennen. Het verband tussen de elementen, dat is mijn reflectie op de realiteit.
Sampelen, het gebruik van geluidsfragmenten en -citaten, zie ik als een manier om uiting te geven aan mijn identiteit. Mijn keuze van het materiaal, en de rangschikking ervan, legt al meteen mijn persoonlijke kijk bloot op de wereld rondom me heen. De techniek van het sampelen heeft volgens mij ook niks met blanke of zwarte muziek te maken, met gevestigde kaders die gescheiden van elkaar dienen te blijven. Het sampelen stelt je juist in staat om ruimte te creeeren voor dialoog. Zodat je niet steeds terug hoeft te vallen op dezelfde patronen, dezelfde loops, dezelfde rassen-retoriek. Muziek is menselijk. Sampelen is voor mij iets pan-humanistisch.
In je essay Uncanny/Unwoven schrijf je over conceptuele kunst in tijden van de electro-moderniteit. Kun je dat begrip electro-moderniteit toelichten?
‘Als je ervan uitgaat dat een kunstenaar de tekenen van zijn cultuur interpreteert en misschien wel mede ontwikkelt, dan moet je ook een soort nieuwsgierigheid aan de dag leggen voor de decentralisatie en versnippering die onze hedendaagse cultuur met zich meebrengt.
Het modernisme was een kritiek die ontsproot uit de industriele samenleving. Lees TS Elliot’s Waste Land er op na, of de poezie van Apollinaire en Rimbaud. Het post-modernisme is een produkt van het na-oorlogse Westen, waar als gevolg van de veranderingen niemand meer precies wist waar hij of zij aan toe was. De principes van democratie en vrijheid werden tot op het bot doorgelicht en gedeeltelijk als ficties ontmaskerd. De rellen van de jaren zestig hadden te maken met een soort van ontnuchtering: uit de ene droom was men net ontwaakt, om erachter te komen dat de hooggespannen idealen daarna ook niet met de realiteit in overeenstemming te brengen waren.
Electro-moderniteit is de periode waarin we nu zijn beland. Het is de realiteit van een wereld die volop gebruik maakt van de wisselspanning, van electriciteit en elektronische hulpmiddelen. Wij behoren tot de eerste generatie mensen die echt opgegroeid zijn in een electronische omgeving. Het is interessant om te zien hoe deze electronica de psychologie van mensen verandert. Een persoon van begin twintig heeft in zijn korte leven tegenwoordig al meer informatie en prikkels te verwerken gekregen dan iemand uit de zestiende, zeventiende eeuw in zijn hele leven. Dat moet effect hebben op de menselijke geest. De oude hierarchishce denkpatronen van lineariteit, van het sublieme, en van de gesublimeerde betrokkenheid bij de kunsten, zijn niet langer bruikbaar om hedendaagse ontwikkelingen op het gebied van de «stroom», van electro-moderniteit te kunnen duiden. De huidige netwerksystemen transformeren individuele creaties tot uitwisselbare lego-blokken in een wereld van voortdurende verandering, een wereld van het geatomiseerde perspectief. Mijn expositie in het Ludwig Museum in Keulen, die ik begin dit jaar organiseerde, ging daarover. Ik liet verschillende kunstenaars werk exposeren dat te maken had met de digitalisering van het dagelijks leven.’
Hoe verhouden je intellectuele en creatieve werk zich tot elkaar? Lopen de ratio en het instinct elkaar nooit voor de voeten?
‘Je spreekt over ratio en instinct alsof het compleet verschillende hierarchieën betreft. Weet je wat? Er bestaat helemaal geen rangorde van creatieve vermogens in de geest. Uiteindelijk is het altijd improvisatie – mensen maken of bedenken dingen «as they go». Door bezig te zijn. Het is als met jazz. Ik bespeel verschillende registers, instrumenten, technieken – al naar gelang mijn humeur of al naar gelang de omgeving waar ik me bevind.’
Paul Miller geeuwt ongegeneerd als een walrus.
«Ik ben totaal uitgeput – ik kom net uit Duitsland, waar ik vannacht moest draaien met Alec Empire. Ik heb nauwelijks geslapen. Kunnen we hier geen eind aan maken? Of het interview later voortzetten? Ik wil even wat slaap inhalen.»
Bij het opstaan, gooit hij de vuistdikke, geillustreerde catalogus op tafel van het Museum Dr. Guislain over Gestoorde Vorsten/Les rois perturbes. Hij reikt me zijn minidisc met de koptelefoons aan. «Here, check this out for a moment…» Ik krijg een vrouw te horen die ongedefiniëerde geluiden en woorden uitstoot, een duet tussen haar stem en de electronische muziek. «Yoko Ono!» zegt Paul Miller als hij terugkomt – om meteen daarna naar zijn hotelkamer te verdwijnen voor een kleine slaapinjectie van een uur of twee.

Ook ‘de DJ van de verontlichaming’ kan zijn lichaam niet geheel negeren. Paul verslaapt zich, en hij moet zich met grote spoed naar de Vooruit haasten om zijn apparatuur nog te kunnen checken. Het publiek, dat na een voorstelling van John Cage’s Chantecleer ongeduldig voor de glazen poort van de balzaal begint te morrelen, moet wachten tot «DJ Spooky – That Subliminal Kid» zichzelf volledig heeft wakkergeschud. Een half uur later dan gepland steekt hij van wal – met op zijn hoofd een wollen muts met oorkleppen. Spooky ontpopt zich op het podium tot een heus eenmansorkest, waarbij That Subliminal Kid moeiteloos heen en weer beweegt tussen klankmodules, draaitafels, een electrische contrabas en kalimba (Afrikaanse duimharp), maar ook nog eens tussen een Apple Macintosh-laptop die digitaal geprogrammeerde muziekscores en videoanimaties afspeelt, en een flesje rode wijn. Via een beamer worden Spooky’s handelingen op de computer naar een scherm geprojecteerd. Het publiek kijkt mee in de elektronische keuken. In beeld verschijnen roterende 3-D landschappen die Spooky oproept met de computer. Ook demonstreert hij de door hemzelf ontwikkelde techniek van «digital scratching». De pulserende lijnen en figuren die ontstaan, maken van het scherm een action painting waarvan de patronen voortdurend veranderen. Spooky schildert van afstand. Af en toe kijkt hij om, zijn hand nog op de muis, om te zien of hij het juiste knopje aan heeft geklickt.
Na anderhalf uur experimenteren neemt Spooky de microfoon, en verklaart in vloeiend Frans het eerste gedeelte van zijn optreden voor beeindigd. Met zijn hand maakt hij een gebaar of hij een stuk hout kapothakt. «Nu volgt het gedeelte om te dansen…»
Spooky begint «ouderwets» te scratchen – de naald knarst in de groeven van het vinyl. Er stijgt gejuich op in de balzaal, maar gedanst wordt er slechts door enkelen.

Na het optreden wordt het interview voortgezet in de coulissen.
Vorig jaar bracht je een album uit dat Riddim Warfare heette, en waarop ritmes, sirenes en computerbliepjes het wapentuig waren waarvan je je bediende. Wie of wat waren de vijanden waarop je je wapens toen richtte?
Mijn vijanden zijn de mensen met, wat ik noem, «one-track-minds». Ik erger me zeer aan de New Yorkse geest van de compressie, die zo verstikkend werkt. Mensen willen daar dat je je aan een stijltje houdt. Mijn vijanden zijn ook de gevestigde muziekmedia.
Er is veel racisme in de media, in de manier waarop zwarte musici worden beoordeeld. Men gaat uit van vooropgezette patronen. De media vinden het moeilijk om iemand als Spooky te plaatsen. In Amerika is mijn muziek nogal controversieel, omdat de muziekwereld geen gevestigd medium is voor conceptuele kunst. Met zwarte billen en tieten, gangster-retoriek en het ghetto-cliche van de kansloze neger hebben ze minder problemen. Er zijn maar enkele mensen die niet meedoen aan het bevestigen van de cliches. Saul Williams, Sarah Jones, Macey Grey zijn enkele voorbeelden.’
Het album The Quick and the Dead», dat je recentelijk samen met Scanner gemaakt hebt, laat zich beluisteren als een dooltocht door het moderne stadslandschap. Hebben jullie je voor dit project laten inspireren door de Situationisten – de avantgarde-beweging die «derive-achtige» experimenten lanceerde in steden als Parijs en Amsterdam?
‘Hun kritiek op de industriele spektakelmaatschappij en hun ideeen van het modern unitair urbanisme vind ik zeer interessant. De hele geschiedenis van de industriele reglementering en disciplinering in Europa interesseert me.»
Spooky verwijst nogmaals naar de expositie in het museum Guislain. «De vorsten en vorstinnen in Europa regeerden vanuit de principes van het «goddelijk recht», God die hen zijn wetten influistert. Als je geen koning bent, maar dezelfde stemmen hoort, ben je niet een roi divin, maar een waanzinnige. De monarchale dwalingen hebben een heel gedeelte van de wereld met de waanzin geinfecteerd. De krankzinnigheid die de maatschappij regeert en dicteert. Ik vind dat een fascinerend gegeven.’

DJSpooky – That Subliminal Kid – official site. Includes articles, art, mix tape information, and links.
http://
http://www.djspooky.com
Scanner en DJ Spooky
http://www.dfuse.com/scanner/

Plaats een reactie

Nog geen reacties

Comments RSS TrackBack Identifier URI

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s