Bij het heengaan van Rudy Kousbroek – een gigant die ook tekortschoot

“Kousbroek: ook een grappige man” – kopte Claudia Kammer vandaag in NRC-Handelsblad. In haar sympathieke maar wat slordig geschreven karakteriserings-stukje, haalt ze oa. de schrijver/dichter K. Schippers aan, die “vindt dat er soms wat te ernstig over Kousbroek en zijn werk wordt gedaan. „Hij zei zelf, of misschien schreef hij het, dat weet ik niet meer: ‘In een goed stuk moet altijd iets te ginnegappen zijn.’
Schippers herinnert zich Kousbroek dan ook als „een hele grappige man”. „Er is in Amsterdam een volkstuinencomplex, Nieuw Vredelust, en dat heeft een eigen blad. Rudy Kousbroek en ik, maar ook anderen, zoals Adriaan van Dis en Maarten ’t Hart, vonden het wel een grappig idee om daar onder pseudoniem stukjes voor te gaan schrijven. Hij schreef onder de naam Jan Salie. Dat hebben we vijftien jaar gedaan. Een practical joke, wat schrijven in zekere zin ook is.””‘ (Tot zover het citaat uit NRC-H.)

Rudy Kousbroek stapelde als mens veel “ook” in zich op. Mopperaar en grapjas, ongelikte beer en heer van stand, een man die excelleerde in zowel ijdel- als nederigheid, emotionaliteit en rationaliteitl, felheid en beheersing, vijandschap en trouw… Het brievenboek “Machines en emoties” – de briefwisseling tussen W.F. Hermans, Kousbroek en zijn eerste vrouw Ethel Portnoy die ons vorig jaar bezorgd is door Willem Otterspeer – vormt hier een saillant bewijs van.
Ik denk dat Kousbroek vooral zichzelf in de weg heeft gezeten, en aan turbulente stemmingswisselingen geleden moet hebben. Behalve de breeduit geetaleerde jongenspraat over machines, meiden, katten en auto’s, valt in het boek vooral toch ook een onvergeeflijk grof exempel te noteren van verzuim aan liefde dat Kousbroek tentoon spreidt bij de geboorte van zijn zoon Gabriel, wiens komst hij maar matig op prijs kon stellen omdat het mormel (zo schrijft hij aan Hermans terwijl zijn vrouw nog naar adem hapt in het hospitaal – het was een gruwelijke bevalling) niet om aan te zien is – zo lelijk. Een belediging aan de natuur, en dat is dan uit het bloedeigen binnenste van de knappe estheet Koersbroek voortgekomen! Mijn God, ik benijd Gaapie K. – de zoon van – allerminst.
Het ergerlijke aan de toon in de bewuste brief geschreven op de dag van zijn zoons geboorte, is het kokette. Alles om stoer te doen naar ome Wim. Ik heb bewondering voor Gaap dat hij hier altijd zo rustig en vergevingsgezind onder is gebleven. Rudy zou in zijn plaats vast dromen hebben gekoesterd van wrede vadermoord als zijn pa zulk een vunzigheid over hem als zuigeling had verkondigd aan een bevriende heer van stand. Vraag me af wat er door Kousbroek heenging toen hij na al die jaren de bewuste passage tegenkwam bij het vergaren van de brieven voor Machines en emoties. Dat hij toestemde in publicatie pleit weer wel voor de oude Kous. Een gecompliceerde rare snuiter met schurkenstreken die hoge toppen scheerde op de evenwichtsbalk tussen deugen en niet deugen… Een man die zijn eigen vleugels zou kortwieken in een humeurige bui omdat er pluisjes neerdwarrelen op zijn pasgestoomde kleren. Een mensenpoes met aaibaarheidsfactor nul komma een pietsie peu. Zoals Grunberg schreef op de voorkant van de Volkskrant: “Een jaar voor zijn dood vertelt Kousbroek in een interview met Pieter Kottman een anekdote over zijn moeder. Kousbroek heeft de P.C. Hooftprijs gewonnen. Zijn moeder is bij de uitreiking, maar die dag staat er geen stuk van hem in de krant. Ze vraagt hem of hij niet bang is nu ontslagen te worden.
“Mijn ouders ( ) dachten dat ik een soort oplichter was,” zei Kousbroek.
Een leven lang vrezen voor en wachten op ontmaskering. Al het andere is tijdverspilling.”

Een saillante omissie aangaande het verder prachtige, diepgravende interview dat Pieter Kottman vorig jaar nog mocht hebben met vader Kousbroek, is de discrepantie tussen het pijnlijke gebrek aan liefde dat hij ten aanzien van zijn eigen verwekker heeft mogen ervaren (en dat een leven lang zijn psychologische sporen bij de schrijver heeft nagelaten, zo getuigt Kousbroek zelf in het gesprek), en het onvermogen om warmte en vaderschap te tonen jegens zijn eigen zoon Gabriel. Een Freudiaanse knoop die de mens Kousbroek in dit ondermaanse niet heeft weten te ontwarren? Anderhalf jaar voor zijn eigen dood stierf zijn oudste dochter. Iets wat je geen enkele ouder toewenst. Kousbroek’s genegenheid voor zijn dochter staat en stond ook lang voor haar heengaan gelukkig geboekstaafd, oa. In De aibaarheidsfactor – dat met tekeningen van Hepzibah is opgesierd. Maar ook in Machines en emoties is er ten aanzien van Hepzibah veel liefs en genegens te lezen. Ten aanzien van zijn zoon Gabriel is vader Kousbroek kil en koud als de donkere kosmos. Eventuele biografen zullen er hun tanden vast flink op stuk kunnen bijten – dit karakteriele sleuteltrekje van de homo universalis Herman Rudolph Kousbroek: om een gigant te zijn op het intellectuele vlak, maar als mens (vader, romanschrijver, dichter, wetenschapper) evengoed essentieel tekort te schieten. Een vlijmscherpe en pijnlijke paradox die met kunde en respect in lijvige studies ontrafelt dient te worden.

Serge van Duijnhoven, Brussel

Omslag van het brievenboek “Machines en emoties” – 2009.
Wim Hermans en Rudy Kousbroek op de automobielshow van Turijn midden jaren zestig. Quand l’huile n’etait pas encore battu. En ’s anderendaags in de Morgan met 170 km per uur terug naar het noorden gescheurd. Parijs bijkans gemist. Koubroek verhaalde later in een van zijn brieven hoe hij tijdens deze raketrit gedurig doodsangsten uitstond en de druppels uit zijn natte koersbroek voelde sijpelen. “Je wist het nooit met Wim; werd hij door de wereld op de hielen gezeten – of was hij het die de wereld op zijn hielen zat…”

fotograaf: Chris van Houts

Plaats een reactie

Nog geen reacties

Comments RSS TrackBack Identifier URI

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s