No More Chains! Im Memoriam Ali Haurand (1943 – 2018)

De Duitse jazzlegende en contrabassist Ali Haurand, uit Viersen Rijnland Westfalen, is niet meer.
Gedurende de Tweede Wereldoorlog werd Ali geboren, die in de jaren Provo zou worden in Amsterdam en accentloos Nederlands sprak, uit een affaire tussen een Duitse communiste en een Franse verzetsstrijder. Vader Haurand werd gefusilleerd voor Ali in 1943 het levenslicht kon zien. Ali was bassist van Jacques Brel in 1966 gedurende diens tournee door delen  van Duitsland en Belgie, en Ali en ik werden in 2002 plotseling vrienden. We hebben veel gespeeld, hij is op al mijn albums met Dichters Dansen Niet sedert 2003 te horen, in geraffineerde mixages van onze frequency cowboy Fred dB. Ons laatste gezamenlijk optreden was op 12 maart in 2014, tijdens de presentatie van het album Vuurproef (Nieuw Amsterdam). Ik had Ali die nacht laten logeren in dat miezerige hotel aan de Prins Hendrikkade, waar Chet Baker anno 1987(geloof ik) zijn Fensterstuerz heeft gemaakt. Ali heeft met Chet gespeeld, gedurende diens laatste jaren. De letterlijk in de goot gevallen Chet Baker is als onbekend lijk een hele tijd bewaard gebleven in de koelcellen van de Gemeentelijke Opruimingsdienst. Iedereen dacht dat het om een tandeloze vreemdeling of clochard ging die verdwaald was zeker. Ali wist wat er vermoedelijk gebeurd was, die avond dat Chet uit het raam kukelde. We hebben het onthuld tijdens de show in die mooie rode zaal van de Brakke Grond. Maar weinigen die het mee hebben gekregen. Het staat ook in Vuurproef. Maar dat terzijde.
Mocht je hem nog niet kennen, maak kennis met de onwezenlijk mooie muziek van deze snarentovenaar.
Ali Haurand.
Ik was net een brief aan hem aan het schrijven, toen ik erachter kwam.
Raar maar
“Vandaag schreef ik een brief aan mijn muzikale vader Ali Haurand, bassist van het mooiste lied dat ik ken: No More Chains. Ik heb het vaak met Ali en later ook met Ed en Fred mogen spelen als Dichters Dansen Niet. Onder andere in Armenie, Yerevan. Tijdens de Dag van de Genocide, op 24 april in 2012. Toen ik de brief wilde versturen, merkte ik dat ik een oud emailadres had. Ik wilde Ali even bellen, maar zijn tel. nummer bleek niet meer in mijn telefoon te staan. Ik surfde naar Ali´s homepage op Facebook. En kwam erachter dat Ali kort geleden, op 28 mei jongstleden, was overleden. Ik was jammerlijk te laat. Hieronder de brief. Ik heb zijn geliefde weduwe gebeld, Doris, die ook nog in de brief geadresseerd wordt. En de brief alsnog verstuurd. Ik had nog zoveel mooie muziek met Ali willen maken. Maar ik ben hem dankbaar, voor alle zielsdiepe en heerlijke muziek waarmee hij mij en zoveel anderen heeft weten te raken. He Ali, ouwe Provo! No More Chains makker. Hier komt ie…”

Ali Haurand speelt No More Chains op zijn grande dame uit 1860

To Ali Haurand
Viersen Germany
´s-Hertogenbosch NL, 21.06.18 – start of summer
Dear Ali old pal,
as you might have noticed because of my neglect of you in the last years, probably something was going on in my life. There was. And is. I hope you will forgive me for sharing some of my current friendly enthousiasm and perhaps a bit too fervourous esprit with you. But I think you can handle it, you ouwe Provo! Sharing is the primal principle of life. Every cell and nucleus bears testimony to this fact. Even some secrets can be shared, with good friends. One of them, an important one, is you. I pondered a lot the last few months. So much has happened in my life. I lost everything: my house, my loved one and her innocent child, friends, confidence, belief, espoir, esprit, hope. Almost my life.
I tried to kill myself. 10th of May. Slowly, breath by breath, step by step, I crawled back on my back and learned to stand back up on my feet again. By myself. But with the tender help of some of dearest of souls. Sorry for not reaching out while I was in trouble, but I kept my surrender to the sweet brother of sleep, deeply burried in my heart, a dark and treacherous secret – there where usually the core of life should live. Remember the dog you once had, and that you burried in your garden… After my return from the far-from-rotten state of Denmark at the beginning of May (where I visited Lea – a wonderful bright young Danish lady I met in Amsterdam), something happened.
Et resurrexit. I felt wonderfully and consciously alive again. I wrote and write verse after verse after verse. Cristal clear little canto´s, words sharp and beautiful but light as the feathers or plumes with which they are scribbled on paper in my white little Leuchtturm Notebook. I write with my bare hands. As well as with my mind. In disembodied utter concentration; waiting for the words to flow. And these words, the more they flow, the more they seek the destiny of truth. Veritas. A deeper truth. Patterns that I could not see and feel before, keep on emerging. Where the verses come from? I honestly do not know. But often it is as if many light voices are having fun in jotting in quite a few lines that are as sharp as they are funny, and full of insight into how to use space in poetry.

DDN speelt No More Chains live in The Sugarfactory Amsterdam, mei 2005

Today I jotted: “I am like a mirror. Whatever you see in me / is who youare likely to be / look at you / we are all like / mirrors”. And: “I danced a lot with the devil / A bit too much perhaps / but that awful one / in fact did help me / find my path … Me too carries a lot of demons / housing in my body / and my brain / … I decided to no longer hate them / it is not me or them / I have decided it is time / to now smoke a peacepipe / … / and to start another kind of dance / to put something right /”. And: “Poetry is setting fire / Good counsel is expensive / And the best deeds like the worst one / come at really heavy costs / Verse can be inflammatory / the hour has come to honour the fire / and again, the sun / follow an age of peace / and reunification / it is necessary / to do things right / and make the truth / once more real/ly beautiful and / possible”. For the rest, I presume that the current flow simply stems firstly from some recently rebranched or newfully connected braincells and an intensified traffic of impulsery transmissions through the seemingly boundless network of our synapses. Perhaps with help of currently careful doses of the right medication: 10 mg ecitalopram (anti-depressant) and two pills of amantadine (against Parkinson).
And secondly, more importantly, from a willingness to really come clear with me, myself and I. To sober up. Repent for some of my sins, rightly so. And to restart from scratch. I spend many a day astray, walking through the city or nature, where I sit down and right and meditate without any rush. I am curious, and have an open mind. And that mind realized something as urgent as precious, it seems. Therefore, I send you these verses in these twelve little cantos on what it is really about to my appeal. I can only write it in Dutch. Forgive me for this, it is not very considerate. I hope you can find a translator who is capable and willing to translate the verses for you into German if necessary (but you can very well read Dutch, don´t you?)- and possibly others you would like to share it with, if you dare or wish to care for the substance of the matter. Feel free of course. And not obliged. But it is fresh, amazing stuff that I dare to think, deserves to be read and perhaps even recited in as many tongues as possible. And with as soulful or jazzy a music as possible. No More Chains! If not for wisdom or beauty, then let it be for joy. Or both. It appears to me, to be some kind of regained Taoist verse in the costume of our current age. It is the voice of Twan Tse as well as Horus, I believe, but perhaps also of old shamans or lyrics that shiningly pierce through. Even though imagination. Indeed through verse. The tongue of good old Will(iam Shakespeare)/ Where there´s a will/there is a play. And where there´s a play, there shall be music… Real music. Your kind of music. The most beautiful gift man has created for himself but equally so for his next of kin.
Ni dieu ni maitre.graffiti
We can build those kingdoms of music and pleasure deep in ourselves. With reverance to the light, the fire, the earth, the sun. And all the stars we stem from. It is time for the fourth hour/Horus to come forth. To make things true again, not through mercantile deceit or vicious shrewdness, but with gentility, humanity and grace. Elegance. We forgot quite a bit about these traits. I have just started, with sharing these verses about what really, really matters in our painful but also joyful lives, with my closest friends. And you are certainly one of them. Thanks to all gods for that. But most of all thank you, dear Ali. I love you brotherman. Namaste! And my tendrest of regards to the beautiful Queen at your side: Doris. Rapunsel with her long, long hair.
Big hug, one wink, and a whole lot of bliss!

Meer moed dan succes





hebben meer moed

dan geluk


niet alles

is een strijd

van goed vs. kwaad


en vice versa

verzoen ook zelf

Geest en Beest


trek erop uit

ga erop af

zonder afkeer


of pudeur

maar met open



kom tot inkeer



Wie alleen

nog maar

contact maakt


met zijn online

bubble brandt

zijn synapsen door


het gaat er niet om

wijsneus te zijn

maar speurneus te blijven





Zeg later niet dat we

het nooit hebben geweten

als alle gletschers voor onze ogen


wegsmelten, de oceanen steriel

worden net als onze akkers

als bijen en insecten worden


uitgeroeid in alarmerend tempo

als onze bol van plastic aan het worden is

een vuilnisbelt of Paaseiland


waar niets meer groeien

wil en waar

het stinkt


het scenario ontrolt zich

onder onze ogen in hyper

reality, prime time



online, live in het echt

en op tv; we staan erbij

en staren ernaar, te murw



en te naar om

te beseffen

wat we zien



zeg niet dat we niet weten

dat die oude Zondvloed

uit de steentijd juist


in onze toekomst

nog moest






We leven in tijden van toenemende

chaos, entropie, ontladingen

van allerhande knetterende


energie. Een tijd van


Aufforderungen zum Streit


in plaats van Zum Tanz

we spelen poker

met ons lot


en werpen fiches op het laken

gemutileerde lijven in de strijd

waarop getattoeëerd staan


de emblemata

van ons Utopia:

vrijheid, gelijkheid


broederschap en privacy

als ook ons recht

op recht en






We leven  in een tijd van

algehele degeneratie

van de vrijheid om de vrijheid


roem om roem, macht om macht

controle om controle

van maximale veiligheid


en maximale achterdocht

een tijd van een fundamenteel

gebrek aan vertrouwen


vooral in de ander

maar eigenlijk

in onszelf



We leven in een tijd

die we nauwelijks

nog snappen



en die – zo lijkt het –

steeds sneller verandert

en devolueert in steeds fellere


acceleratie met ons

in het schuitje voor

de volgende looping


eerst nog even

de diepte

in duikt


voel het kolken

in onze onderbuik

het knorren van onze maag






Het is hoog tijd

de hoogste tijd

om op te staan


samen te komen

tezamen te staan

bij dit tentamen (suicide)


kijk naar je hand:

elke vinger is anders

iedere ander is anders


en gelukkig maar

anders was het

hier nog saaier dan


het vroeger al was




Nu kunnen we

in deze krankzinnige

tijden niet klappen


in ons eentje

maar we kunnen in

ieder geval wel de handen


gezamenlijk ineen

willen slaan, dat

slaan doet geen pijn


daar gaat het om

elkaar geen pijn

te doen




Geen knipmes

maar een knipoog

maak het heidens


maak het heilig

maar vooral:

maak het waar


bepaal voor jezelf

jouw eigen waarde

schat de dingen op


hun simpele maar ware aard

maak het woord weer

tot vlees, en geniet


van de liefde en de eer

van het leven en het leven

van je naasten en je vrienden


die in dit leven helaas

op een paar van die vinger-

vlugge kootjes van je


zijn te tellen

ontdek wat kostbaar is

niet volgens de beurskoers


die stijgt en daalt als de Koersk

maar weeg alle mensen

rechtvaardig dus


met mededogen

op de weegschaal

van je eigen ziel



Ook wie beroemd is

zal zijn werkelijke eigen-

waarde in de onbekendheid


van zijn of haar privacy


wie wil overleven


weet dat hoe meer men

in het openbaar (ver)schijnt

hoe groter de kans


dat men al voor

de pauze weer uit

het gebouw verdwijnt





Privacy is net zo een

heikele, heilige kwestie

als vrijheid, gelijkheid


broederschap die hopeloos

in de knoop zijn geraakt

met de halsdikke touwen en


ijzeren tuigen van de bankensector

en de neoliberale vrije markt

die liegt dat ze barst


en misbruik maakt

van andermans zaak

die kanker van de groei


om de groei en het profijt

om het profijt om het

eigen profijt


die alle ziel uit onze con-

sumentenlevens wegzuivert

uitknijpt en decimeert


Om die knoop te ontwarren

is sluwheid nodig en een myriade

aan soepele, handige handen


vuilnismannen die het vuil

bereid zijn op te ruimen

de mouwen op te stropen


de straten van ons leven

schoon te vegen, de parken

in onze geliefde wijken


bij te houden, de bomen

en de bloemen watergeven

de verplegers die onze ouders


op handen naar

hun laatste tehuis

heen dragen


zij die belangeloos zorgen

voor maatschappij, gezin

(on)bekenden en natuur


en die waarachtig meer verdienen

dan bankiers of ander sjofel grut

dat over de ruggen van de samenleving


speculeert en renteniert







We zijn veel te hard op weg

diverse oerzondes

weder te begaan


de tijd tikt en al is het laat

het is nog niet gedaan. Het is

tijd voor een salto in de cirkel


van het leven. Een Summersault

un mouvement en revolte hup los

van alle priet- en leugenpraat


Nu is de tyd weer daar

voor ware Dageraad

voor een Umwertung (ALLER Werte):


stel ieder voor jezelf de vraag:

wat is werkelijk de moeite

van het aardse leven waard?


alles of niets; aan ons de keus

wie liever kiest voor alles

kieze ook voor allen


en alles op de schop

niet om te schoppen

maar te scheppen


Time for a reshuffle. New balls

please. No more primates

(#MeToo!) Nieuwe ballen


astublieft! Alles topsy turvy

de kaarten fair opnieuw

geschud. Wat wit was


wordt nu zwart

wat nu goedkoop wordt

ingeschat verdient


gewoon weer wat

het eigenlijk waard

respect en veel plezier


met al het

Nu en






Het is tijd voor een confrontatie

opdat in pais en in vrede de Rede

kan oordelen over de ultieme


vraag van wel en wee:

wie valt er echt

te vertrouwen?


wat is waan of leugen

en wat is werkelijk



wie precies is die Gutmensch

die overal beschimpt wordt

en wie is er de moordenaar?


oordeel onbevooroordeeld

rechtschapen, heb begrip

voor wie de grenzen al te ver


verkent. Een tik op een van

die al te vingervlugge kootjes

die het vertikten om de handjes


braaf ineen te slaan







Luizen in de loopgraven

slaan net zo goed over

van de kruinen der soldaten


naar de schouders van de

aanvoerders en generaals

leer eerst maar eens


wat werkelijk


is daar waar


je bent, leeft en staat

pas dan ontstaat



voor wat alle dingen

werkelijk waard

breek niet die mooie schalen


maar herstel de krassen

op de oppervlakte

van het zuiverste kristal


waarin het leven

zelf zijn zuiver hart

bewaart, het heldere


glas waarin verleden en

toekomst zich te allen tijde

spiegelen aan elkaar




Serge van Duijnhoven






Voorbij de Verenigde Naties (over wat er echt op het spel staat met het WK in Rusland)

Wat is een despoot anders dan een mens die zichzelf met de dwingende hand van zijn staat, tot God heeft verklaard? Een vrije mens, kan geen despoten dulden. We blijven mensen en geen Goden, ieder van ons. Of we nu rijk of arm zijn. Blank of zwart. Man of vrouw. En alles daartussen. De lasten van tyrannie zijn voor iedere samenleving te astronomisch om in duiten uit te drukken. Elke despotie eindigt in tyrannie, tyrannie in oorlog, oorlog in bloedvergieten. Vladimir Putin is ongetwijfeld een despoot te noemen. Hetzelfde geldt voor Kim Yung-Un, Bashar Al-Assad, Lukashenko, Erdogan, Het Huis Saoud, En nog velen wiens naam we gelukkig nog niet kennen.

Het feit dat het WK2018 in het tyrannieke Rusland van deze KGB-President gehouden wordt, duidt erop dat de FIFA als het erop aankomt net zo veel lak aan mensenrechten heeft als gastheer Vladimir Putin. Met wie de sportwereld hoe dan ook goede sier zal moeten maken, zoals Gastheer dat op karaktristieke wijze probeert af te dwingen over zijn gasten uit de rest van de wereld. Vergis u niet, als u straks al die krijgjes op de groene velden van Moskou of St Petersburg en wellicht tot aan Smolensk, voor de buis zit te bewonderen. Alle goals die worden geschoten, kunnen heel goed als de knallen zijn van de kogels die nog volgen.


Copyright: Daily Express Vladimir Putin and FIFA President Gianni Infantino

Een despoot kan enkel dicteren, vanuit het zwaarbewaakte cachot van “zijn eigen” natie. Een oorlog ontvlamt er nog vooral omdat er naties zijn die naburige naties (of smakelijke delen daarvan) menen te moeten domineren of usurperen. Als we een wereld zonder oorlog of despoten willen, waar de vrije wil kan existeren en bloeien in weerwil van de opkomst van allerhande tyrannieke regimes en ressimentele krachten, dan zou de vrije wereld toch echt met wat meer scepsis naar die Wereldkampioenschappen dienen te kijken. Wie wil zwijgen, denke aan de Olympische Spelen van 1936 in Berlijn. Nu hangen er geen Nazi-vlaggen op het Rode Plein. Maar we mogen nooit vergeten welke Hamers en Sikkels nog niet zo heel lang geleden dat prachtige plein de bloedrode kleur hebben gegeven waar de naam naar verwijst.

Als we werkelijk een wereld zonder oorlog of despoten ambiëren, zouden we beter voorbij het concept van de natiestaten durven denken. Met het grootst mogelijke respect voor de regio´s waar alle volkeren der aard tot in de bodem geaard en voortgebracht zijn. Het gaat niet om de natie om de naties of de nazis´s, zoals het ook niet om de vrije  markt gaat om de markt of het geld. Het gaat om de vrije wil. Die staat er op het spel. Het klinkt misschien pathetisch, maar helaas wijst alles erop dat het dat niet is. Dit soort cri-de-coeurs zijn precies wat ze zijn: kreten uit het hart. We beleven een existentieel moment. De vrijheid en democratie staan overal op het spel. Spelen en voetballen we mee met de bruten? Of spelen we liever ons eigen spel. In vrijheid. Met plezier. En met respect voor ieder individu. We zouden niet in een wereld moeten willen leven, waarin algoritmes ons gedrag bepalen en wat we geldelijk verdienen niets meer te maken heeft met wat die in potentie empathische ziel van ons nu werkelijk VERDIENT. Omdat hij of zij het als een goed mens die teder en bezorgd is voor zijn naasten, zich niet als een despoot wenst te gedragen. En omdat de geest van de mens nu eenmaal het beste in vrijheid gedijt. Evolutionair. Planetair. Misschien wel universeel. Het is aan ons allen om al of niet een grens te trekken in  het zand van onze beschaving. Alvorens die  grens niet meer door onszelf maar door de despoten en hun lemmingen aan ieder van ons zal worden opgelegd.

Het is het maar al te bekende heetgebakerde adagio: Waarom zou een autoriteit ook autoritair moeten zijn als zij autoriteit wil genieten? Autoriteit dient men te verdienen. Met de nadruk op verdienen. Want dat is niet in enige mercantiele term van pecuniaire belonig uit te drukken. Een Heer te zijn zonder te heersen, is de grootste eer die er op deze aarde te behalen valt. Als de vrije vlam niet uit wil gaan, zouden we eerst maar eens rechtop durven gaan staan!

Serge van Duijnhoven (1970) is dichter, historicus en frontman van de band Dichters Dansen Niet.


POST SCRIPTUM: Toen ik bovenstaande stukje opstuurde naar de redactie van het soms verfrissende babbelprogramma Jinek, kreeg ik volgende veelzeggende reactie:

  • Serge Van Duijnhoven!
    Geen tijd voor haters, misschien tot snel 👋
  • Haters?
  • Jammer genoeg weet ik niet wat je bedoelt, ik ben maar een chatbot
  • Dan weet je blijkbaar niks van haat noch van liefde.
  • Ik begrijp je niet. Klik anders even op ☰ , dan vind je misschien wat je zoekt.
  • Precies! Wat ik van jou in deze chatbox zie, wil ik liever niet zijn. Zeker niet. Liever kan ik hier niet meer voor je zijn.
  • Sorry, daar heb of geef ik geen antwoord op.
  • Ik wel: zo ziet een afscheidsbrief zonder liefde eruit in een wereld zonder ziel.

Van München naar Sentosa (in flagrante delicto)

Woorden: 785 – Auteur: Serge van Duijnhoven

Ik zat met mijn geliefde op bank te kijken naar BBC2, waar een verslaggever live gewag deed van de triomfantelijke aankomst in Singapore van Kim Yong Un in zijn gepantserde Maybach limousines, even later gevolgd door Donald Trump in zijn ‘darkmatter-coloured-cadillac-motorcade´. Het was fascinerende televisie, want voor onze ogen leek zich tijdens dit breaking news iets historisch af te gaan spelen. De Geschiedenis betrapt, in flagrante delicto. Iets wat in een klap een Nobelprijs van de Vrede waard zou moeten zijn.


Maar het was bovenal fascinerend, omdat de verslaggever gaandeweg zijn live-verslag steeds meer de kant van het becomentariëren op ging. En daarbij gevaarlijke en voor hemzelf zou later blijken, fatale grond betrad. De verslaggever probeerde, wars van die krankzinnige mediawaan van iedere dag en elk moment, dit nu al historisch verklaarde moment vanuit een wat universeler perspectief te bezien. “Als we deze top dan toch tot mythische proportie op willen  blazen,” sprak hij omineus, “wat is dit tafereel dan anders  dan een vuile handdruk tussen een leugenaar met een ego zo groot als 350 miljoen gorilla´s, en een quasi-knuffelbare kobold met het bloed van miljoenen onderdanen onder zijn nagels? De wereld zou beschaamd moeten zijn bij de aanblik van deze Molotov en Von Ribbentrop. ”

Ik kneep mezelf en mijn geliefde in de armen. Ook de studio-host was te verbluft om in te grijpen. De renegate verslaggever hapte naar adem, maar kwam nu echt pas op stoom: “Moet de internationale gemeenschap zich eigenlijk niet eens afvragen, of men zich wat opener dient te distantiëren van deze allerwreedste dictator en grootste leugenaar op aarde? Willen wij het lot van onze wereldvrede in handen leggen van deze twee leiders met plutioniumbommen die niet beter weten dan dat ze nog primaten zijn!  Hashtag Not US!”

Op dat moment gaat er iets mis in de studio. Flikkerend beeld, flitsen, ruis. Plotseling zien we de verlsaggever op gekantelde wijze weer in beeld verschijnen. De man kijkt vastberaden de camera in, met een priemende blik die duidelijk buiten beeld is gericht. Mijn lief en ik zien dan hoe de man kabeltjes, een transmitter en zijn “oortjes”, ruecksichtlos op de grond smijt.

“You´re fired!”, giert mijn geliefde het uit. In een imitatie van tovenaarsleerling The Donald uit The Apprentice.  Ik ben vol ontzag voor wat we zojuist zagen. Maar wat zagen we nou eigenlijk? Een dronkaard, een profeet?  Een journalist die eindelijk de waarheid durfde (s)preken? Mijn  lief en ik keken elkaar aan. Want had deze wat bekakte maar ook moedige verslaggever geen gelijk? Moeten wij met de rest van de wereld wel hier staan te  apegapen wanneer een megalomane maffiabaas die – sinds hij aan de macht kwam met wat zijhulp van tyran Putin – al betrapt is op meer dan duizend verifieerbare leugens, en een massamoordenaar die meer van concentratiekampen houdt dan van zijn onderdanen, elkaar onder de schaduw van de tafel handjes schudden? Verdient een van dit uitschot het om ook maar met enig ontzag te worden gehonoreerd? Wat zegt dat over ons, over onze morele standaard? Toen Chamberlain in 1938 terugkwam uit Muenchen, werd hij  bejubeld omdat hij de oorlog voorkomen zou hebben. Wat de wereld verloor was de vrede. Hetzelfde kan best gelden voor Sentosa, Singapore.

We hebben een keus: het beest blijven dat we zijn. Dan gebruiken we het vuur als primaten die de boel in de hens willen steken. Die chaos creeeren. Een huis kun je afbranden in een kwartier. Maar er een bouwen, dat kost “time and craftsmanship”. Waar kun je het vuur ook voor gebruiken? Voor het verlichten van de geest. Laat het woord Gutmensch verworden tot een Geuzennaam, die we kunnen dragen met trots! Want dat is de keus, als het er op aankomt. Wat willen we zijn? Een goed mens die bezorgd is om de wereld die hij of zij nalaat aan de kleinkinderen waarin die moeten leven? Of buigen we ons hoofd voor leugenaars, leiders en moordenaars?

Na een tijd waarin de homo ludens van Huizinga zich bevrijdde en altoos ontspoorde, is het tijd voor de resurrectie van de homo lucidus. De lichtere oftewel verlichte mens, die niet al die ballast van een veel te licht ontvlambare Zero Sum-gorilla op zijn welhaast onbehaarde primatenschouders wenst te torsen.

Tip: geef die Nobelprijs aan het Koreaanse volk, indien het daadwerkelijk tot een akkoord komt. En niet aan Un of The Don. Dat zal deze bullebakken leren. Van wereldleiders verwachten we dat ze primes inter pares zijn, geen Godfathers die ons intimideren, chanteren, bruskeren en uiteindelijk ruïneren. Met macht komt verantwoordelijkheid. Met verantwoordelijkheid komt respect. Met respect komt dienstbaarheid. Met dienstbaarheid komt dankbaarheid. Met dankbaarheid geluk. Met een beetje geluk komt er liefde. En met liefde komt er rust: Pax. Voila! Precies: waar ons woord pauze van af is geleid. Stop met het creeeren van chaos. Take a break. Haal diep adem. Wees dankbaar. Want – zoals de oude professoren zeiden -: vrede is het alleen… in de pauze.

Noot: Wilt u weten hoe deze dappere maar ontslagen verslaggever heet? Kijk op BBC.Com en ontdek hoe hij helaas niet bestaat.

Serge van Duijnhoven (1970) is dichter en historicus. Frontman van de band Dichters dansen niet. Auteur van het Eerste Wereldoorlogboek Hadden we maar dezelfde taal gesproken (Rubinstein 2016).

Amerikanen lopen niet – over het nieuwe boek van Arjen van Veelen

Arjen van Veelen, Amerikanen lopen niet (Leven in het hart van de VS), (De Correspondent 2018) 18,- Euro
door Serge van Duijnhoven

Toen Donald Trump in 1974 op tv gevraagd werd wat zijn favoriete boek was dat hij had gelezen, antwoordde hij zonder te verpinken: Citizen Kane. Om vervolgens een zeer accurate beschrijving te geven van de film waarin Orson Welles als Kane ten gronde gaat als mogul vanwege zijn eigen tekortkomingen. Vol inlevingsvermogen zien we Trump aan de interviewer vertellen hoe eenzaam het is op de toppen van Mount Kane. Het vergt niet veel fantasie om in dit meesterlijke boek dat in werkelijkheid een film is, een voorafschaduwing te zien van het lot dat Godfather Trump wacht als zijn op loyaliteit en hufterigheid gefundeerde koninkrijk in puin zal vallen. We weten inmiddels dat America First in werkelijkheid America Alone betekent. Op de solitaire innerlijke ineenstorting van  de Zero Sum-mens Trump, is het nog even wachten.

Amerikanen lopen niet cover

Nu zijn alle politici van tijd tot tijd leugenaars, voor hun eigen of ons aller bestwil, maar Trump maakt het wel heel bont. De teller van het aantal aantoonbare leugens staat inclusief de Primaries al op ruim anderhalf duizend. De New York Times houdt de tel naarstig bij. De gelederen die Trump steunen weerkaatsen de bal, en beschuldigen op hun beurt al wie zich ergert aan of wijst op de generische leugenachtigheid van hun president, op het verspreiden van Fake News. De kritische pers is Luegenpresse. Waar kennen we dat van? Het Trump kamp heeft weldegelijk een agenda, en die luidt: de federale overheid zoveel mogelijk afbreken, oude deals verbreken, de wereld dicteren en anderen de troep laten opruimen. Trump doet, veel meer nog dan aan de superrijke aristocraat Kane, mij toch bovenal denken aan de hufterige protagonist John Self uit de meesterlijke roman Money van Martin Amis. Self´s levensmotto: “to drive is to show who owns the road!”, zou ook Trumps grafschrift kunnen zijn.

Er zullen nog veel interessante biografieën verschijnen over het geval Trump, en de wereld waarin hij fikkie wilde steken. Maar wie geinteresseerd is in de diepere historische gronden die The  home of the brave and the free, in een tot op het bot verdeelde natie van haatdragende misdeelden versus iets fatsoenlijker misdeelden hebben getransformeerd – met een godfather uit een zakelijk misdaadsyndicaat aan het hoofd van het land -, die leze Amerikanen lopen niet (Leven in het hart van de VS) van schrijver en graecus Arjen van Veelen. Dit werk, dat een bewerking is van stukken die Van Veelen tussen 2014 en 2016 vanuit Amerika schreef voor De Correspondent (tevens uitgever van dit boek), slaagt erin op microscopische wijze in te zoemen op datgene wat de Amerikaanse Droom en daarmee de Amerikaanse ziel, tot in het merg gecorrumpeerd heeft.

Amerikanen lopen niet2

In Amerikanen lopen niet, beschrijft Arjen van Veelen op dezelfde meticuleuze wijze als hij deed in Aantekeningen over het verplaaten van obelisken (2017), de resultaten van een zoektocht. In zijn vorige boek betrof het een zoektocht naar de ziel van zijn overleden vriend Tomas zowel als die van Alexander de Grote. In dit boek voert de zoektocht naar het hart van de VS. Heartland USA. Van Veelen wordt bijna als een parachutist in het oog van de orkaan gedropt, als hij samen met zijn vrouw de microbiologe en NRC-columniste Rosanne Hertzberger, in de zomer van 2015 naar St Louis Missouri verhuist. Rosanne heeft een contract op zak om onderzoek te mogen doen in het laboratorium van een prestigieuze universiteit, naar de melkzuurbacterie. De twee hebben een houten huis met een tuin gehuurd, in een voorstad die luistert naar de mooie naam Vinita Terrace, maar die “aan de verkeerde kant” van de stad blijkt te liggen. In het noorden, waar de populatie in de loop van de vorige eeuw steeds zwarter is geworden.

Terwijl zijn vrouw in het lab bacterieën onder het oculair van haar microscopen legt, probeert Arjen thuis wat te werken aan een roman die maar niet af komt. Arjen lummelt wat af, in tuin en wijk, maar merkt al snel dat het niet gebruikelijk is in Amerika om lopend op pad te gaan. Amerikanen lopen alleen als ze hun auto net geparkeerd hebben, zo is de wijsheid. Als je loopt ben je ofwel knettergek, ofwel straatarm. Of beide. Wie loopt is potentiele prooi en jager. Je wordt beroofd, vermoord, of je bent er zelf op uit anderen de dood in te jagen. Arjen laat zich echter niet van zijn stuk brengen. Hij blijft lopen, fietsen, kanoeen, en daalt steeds dieper af in de krochten en cellen van het rottende en tot in de kern gecorrumpeerde organisme van de stad waarin hij terecht is gekomen. En die na de Louisiane Purchase in 1804 bekend is komen te staan als De Poort naar het Westen.

De echte “drop” in het strijdgewoel, kwam al na een maand, toen er rellen uitbraken in de voorstad Ferguson nadat de politie een ongewapende zwarte man (Michael Brown) op straat had doodgeschoten. Een voetganger, die met kogels doorzeefd werd terwijl hij zijn handen in de lucht zou hebben gestoken. Lopen op straat (trottoirs zijn er vaak niet) is vooral voor zwarten, levensgevaarlijk. De kans is wat groot dat ze aangehouden worden. En als zwarte ben je niet alleen meteen verdachte, maar eigenlijk ook al schuldig. Schuldig dat je zwart bent. Van Veelen wordt met zijn spaarzame haren voor de camera van Nieuwsuur gesleurd, op dat moment nog als Amerika Ondeskundige. Hij verslaat de rellen vanaf de rand van de vulkaan, die gedurende enkele nachten steeds weer tot eruptie komt. Maar, en dit siert deze Correspondent nu, hij wil meer. Hij wil, vanuit wat hij “zijn blokhut in de wildernis” noemt, begrijpen hoe het ook in een tijd van een zwarte president, tot zulke rassenrellen kan komen. Hij wil niet alleen maar het vuur van het moment beschrijven.

Amerikanen lopen niet.AvV

                Gedurende dit zorgvuldig gecomponeerde boek, loopt en reist de schrijver zich als bedachtzame speurneus (een kruising tussen Cees Nooteboom en Bas Heijne) de diepten in van de nog altijd rigooreus gesegregeerde ruimte om hem heen. Die hij op overtuigende wijze tot pars pro toto van het Trump steunende midwesten weet te maken. Een symbool bij uitstek.

                Van Veelen is op zijn best als hij zijn innerlijke radar aanzet, en op zoek gaat naar plaatsen op de kaart die het hart van zijn verbeelding sneller doen slaan. Metropolis, Cairo, Plato, Amsterdam Kansas, Noel Arkansas: al die plaatsen met mythische namen worden bezocht en onderzocht. En ook de Avenues, Boulevards en Routes (Route 66 die bij de schrijver om de hoek loopt) van St Louis worden stapsgewijze verkend. Superieur is het gedeelte over de zilverspiegelende Arch, de Gateway of the West, die gebouwd is op een wijk waar zwarten woonden en die het uitzicht van de blanke opperklasse verstierde. Historie, bespiegeling, memorie, analyse: Van Veelen weet het op majeure wijze tot een kraakhelder, alarmerend portret te reduceren van een genetisch gemankeerde stamcel. Laag na laag weet Van Veelen de werkelijkheid om hem heen af te pellen, tot het onsmakelijke zicht resteert op een etterende wond.

                Stapsgewijze komt Van Veelen erachter dat niet alleen St Louis, maar de gehele US of A als de gedroomde natie waar iedereen die het maar wil het kan maken, gegrondvest is op een fundamentele leugen. Founding Father Thomas Jefferson schreef in de Onafhankelijkheidsverklaring uit 1776 de illustere woorden, als kind van de Verlichting: ‘All men are created equal’ en iedereen heeft van nature recht op ‘the pursuit of happiness’.

                Van Veelen wijst ons minzaampjes op het feit dat Jefferson zelf honderden slaven gevangen hield op zijn plantage (met een woonhuis dat hij zelf had ontworpen, dat dan weer wel), dat hij zwarten  inferieur achtte aan mensen van het beschaafde witte ras, en Indianen omschreef als wilden die dienden te worden uitgeroeid om de vooruitgang en de westzucht van het Manifest Destiny niet in de weg te zitten. Officieel werd slavernij afgeschaft na het einde van de Civil War, maar nog in 1912 stemde de gemeenteraad van St Louis voor het invoeren van een drastische segretatie tussen de blanke populus en het zwarte plebs. Kapitaal heeft de neiging te accumuleren. Armoede en miserie evenzeer. Dat is de tweespalt die dwars door Amerika loopt, en die de eertijdse droom van die  magnifieke Amerikaanse leegte heeft gevuld met zoveel haat, ongelijkheid, angst en wapens.  De Verenigde Staten zijn, net als de heuvels rond het knooppunt tussen  Missouri en Mississippi, gefundeerd op (rassen)ongelijkheid, genocide (van de “aboriginals”) en bedrog (de leugens uit de Onafhankelijkheidsverklaring).

                Van Jefferson naar Donald Trump is een hele stap, en het is ongetwijfeld geen vooruitgang. Maar in dit boek weet de schrijver het directe verband tussen die twee, en de erbarmelijke staat waarin het hart van de VS momenteel verkeert, al wandelend en peddelend, overtuigend bloot te leggen. Een geweldige prestatie. Eigenlijk is Arjen van Veelen gedurende de jaren dat zijn vrouw onderzoek deed naar de melkzuurbacterie, net zo goed een moleculair bioloog gebleken. Dit is het beste boek over Amerika, sinds De leegte van Amerika (Prometheus 1995) van Rob Kroes. 

Amerikanen lopen niet – Arjen van Veelen (boek)


Amerikanen lopen niet - Arjen van Veelen (boek)

Amerikanen lopen niet - Arjen van Veelen (boek)
Amerikanen lopen niet - Arjen van Veelen (boek)
Amerikanen lopen niet - Arjen van Veelen (boek)
Amerikanen lopen niet - Arjen van Veelen (boek)
Amerikanen lopen niet

Amerikanen lopen niet
Goodreads rating: 4.67 (6 ratings)

Geen land ter wereld dat zoveel in het nieuws is als Amerika. We volgen de politiek en de media daar op de voet, en kennen Hollywood en New York uit de vele films.

Maar als Arjen van Veelen naar de vergeten stad St. Louis verhuist, schrikt hij: dit is een steenrijk derdewereldland.

Om het Amerika van nu te begrijpen, moet je in St. Louis zijn. Nergens is de kloof tussen arm en rijk, zwart en wit, stad en platteland zo groot als daar.

In dit boek toont de meesterobservator Amerika zoals je dat zelden ziet – en brengt het verrassend dichtbij.


Het drama van de zoon van (Merlijn Kamerling bij Pauw)

Vroeger – en nu spreek ik over de prehistorie van voor de mondiale social media en internet – kon je de zoon of dochter zijn van een beroemde schrijver, muzikant, politicus of kunstenaar. Dat is vaak vloek en zegen. Je zou maar de zoon van W.F. Hermans of Mondriaan moeten zijn. Om niet te spreken van de zonen van Churchill, Drees of William Burroughs. Billy stierf als heroinejunk in Boulder Colorado, waar zijn vader nog altijd gastcolleges hield. Aan Billy´s sterfbed stond een Tibetaanse lama genaamd Chogyam Trumpa. Billy vroeg de lama: ga ik dood of is er hoop? De lama was een paar minuten stil, en sprak: “you may live, you may die. Both are good.”
Tegenwoordig – in tijden van instagram, vlogs en tien kanalen zoals RTL4 boordevol celebrity nieuws – ben je de zoon van een BN´er. Of BN´ers. Zoals Merlijn Kamerling, de zoon van Isa Hoes en Antonie Kamerling. Antonie is niet meer, maar moeder en zoon schoven afgelopen vrijdagavond aan bij de tafel van Jeroen Pauw op NPO1.

Hier een link naar de uitzending van Pauw, vrijdag 1 juni 2018:


“Ze zijn vastgekluisterd aan hun telefoon en hangen hele dagen in de sportschool. De Generatie Z heeft lak aan werkgevers en ouders. Niet omdat ze niet weten wat goed voor hen is, maar omdat ze het zelf véél beter weten. Dat geldt zeker ook voor de 19-jarige Merlijn Kamerling. Hij woont nog bij zijn moeder en heeft werkelijk geen idee wat hij aan moet met zijn leven. Daarom onderzoekt hij in de vijfdelige serie ‘Falen en Opstaan’ onder toeziend oog van de camera hoe hij volwassen moet worden. Merlijn duikt in zijn eigen hoofd om uit te zoeken hoe hij zichzelf een schop onder zijn kont kan geven, want zo kansloos is hij en zijn generatie allerminst. In de serie heeft zijn moeder, Isa Hoes, een terugkerende rol. Zij probeert zijn zoon te voorzien van de broodnodige adviezen. Vrijdag schuiven ze samen aan bij Pauw.”

Merlijn is negentien, elf toen zijn vader zelfmoord pleegde. Dat zal er ongenadig ingehakt hebben. De jongen nam niet voor niets een sabbatical van een jaar na zijn vijfjarige studie Havo. Moeder sponsorde, want had alle begrip. Een jaar werden er twee. Twee werden er drie. Met geen stok was Merlijn van de bank af te slaan, waar hij zijn dagen beidde met het paffen van joints, het kijken naar Netflix, spelen van games, bezoeken van chillfeestjes, en lange nachten die voortduurden tot in de middag. Merlijn lijkt me, in tegenstelling tot de superschrandere tovenaar waar hij naar is vernoemd, niet de allersnuggerste. Hij is joviaal, maar ook bedrukt. Hij weet niet wat hij met zijn leven moet, en wat hij met zijn leven wil. Merlijn is ongelukkig, en zo ziet hij er ook uit. Sympathiek, maar ook bedremmeld. Vol onderdrukte angst om te proberen en te falen. Hij kan de magie van het leven maar moeilijk vatten. Een psychische kwestie van existentiële orde, in de prehistorie Weltschmerz genoemd. Iedere puber heeft er wel mee te maken, in minder of meerdere mate. Maar als je in de glazen kooi van het BN´er-schap bent opgegroeid vanaf je nog net niet livegestreamde geboorte, dan moet je niet verbaast zijn dat die Weltschmerz en de psychische twijfels die ermee gepaard gaan, op facultatieve wijze vermenigvuldigd worden in het licht van alle camera´s en ogen van de natie. Merlijn verdient de beste hulp en vooral veel liefde van vrienden en naasten. Daar ontbreekt het ook niet aan. Maar over de grond van Merlijns pijn, vroeg Pauw helaas niet door. Toen de met fluwelen handschoenen getooide interviewer aan de getroebleerde puber vroeg wat de eerste stap was om van de bank af te komen, antwoordde de zoon van Isa als een robot: “iets worden waarvan jij het gevoel hebt dat je gelukkig wordt. Los van de wil van de ouders.” En toen Pauw daarop vroeg of Merlijn in die drie jaren van existentieel bingewatchen iets in die trant gevonden had, riposteerde hij confuus: “Ik heb niks gevonden.” En in tegenspraak met wat hij zojuist had beweerd (los van je ouders), mijmerde hij aan het einde van het item over zijn doel om misschien toch wel “zoiets als mijn vader” te worden. Ai.


Vroeger was je de zoon van een onuitstaanbare maar geniale egotist die op deze wereld bergen had verzet of meesterwerken gemaakt. Nu ben je de zoon van een of twee ouders die op Faustiaanse wijze hun alomtegenwoordige roem hebben moeten verruilen tegen het zielenwelbevinden van hun kroost. De wereld van BN´ers is steeds minder een wereld van verdienste, steeds meer een wereld van de roem om de roem. Een syndicaat van inter- en autopromotie, dat net zo verslaafd is aan de aandacht van het publiek als het publiek verslaafd is aan nieuwtjes over zijn celebrities. Wat rest deze tovenaar die niet kan toveren anders, dan in godsnaam van het vat honing waarin Merlijn verdronk tijdens zijn recente puberjaren, ook maar in het kokende bad te duiken van de nationale bekendheid. Voor een sympathiek en jong maar vooralsnog niet al te creatieve of originele jongeman als Merlijn, zou dat ook wel eens meer vloek dan zegen kunnen worden. Als zijn moeder hem rigoureus uit het spotlicht had gehouden, was de druk die nu op hem rust ongetwijfeld minder geweest. Het probleem is dat Isa, als tovenaar die wel kan toveren, zelf blijkbaar is gaan geloven in het sprookje van de roem waarin zij floreert. In plaats van haar zoon privacy te gunnen, sleurt ze hem mee naar de nationale keuveltafel van Jeroen Pauw. Beroemd worden omdat je ouders beroemd zijn of waren, leidt tot een gedegenereerde versie van die roem. Waar Merlijn blijkbaar de consequenties van draagt. Ik hoop van harte dat de met zichzelf in de knoop geraakte Merlijn gelukkig wordt. Dat hij proefondervindelijk durft vast te stellen wat hij zelf nu eigenlijk wil en wie hij is. En dat hij helemaal niet “zoiets als” zijn vader hoeft te worden. Want we weten hoe dat is geeindigd, helaas.

Hier en Nu bestaat niet

Over Carlo Rovelli´s “Het mysterie van de tijd”

In hoeverre valt de tijd tot zijn fysische essentie te ontrafelen? Daarover schreef de natuurkundige Carlo Rovelli een parel van een  boek waarin hij zijn vergaarde kennis over de kwantummechanica moeiteloos weet te combineren met onze oudste mythes, filosofische bronnen en gebeurtenissen in zijn eigen leven.

Leven wij in de tijd of leeft de tijd in ons? Om daar achter te komen gaan we aan de hand van deze professor theoretische natuurkunde van de universiteit van Aix-Marseille, op zoek naar zowel de bronnen van de tijd in de ruimte maar uiteindelijk toch vooral op de aarde. Rovelli schrijft helder en diepgravend, met het hoofd en met het hart. Natuurkundige abstracties weet hij naadloos te verweven met zijn eigen eruditie en persoonlijke wijsheid. Dit is een boek van een even scherpzinnige als ruimhartige geest, die er net als in zijn vorige boek Zeven korte beschouwingen over natuurkunde (Prometheus) in slaagt uiterst complexe inzichten en theorieen met ons, lezers, te delen in kraakheldere en verrassend lyrische taal. Wist mijn docent Natuurkunde op het VWO maar een fractie van deze gaven te hanteren, dan was mijn puberale afkeer van het vak destijds vast en zeker in een fascinatie omgeslagen.

We bevinden ons in de tijd, schrijft Rovelli, zoals vissen zich in het water bevinden. Ons zijn is een zijn in de tijd. Maar waarom herinneren we ons het verleden en niet de toekomst? Bestaan wij in de tijd, of bestaat de tijd in ons? De natuurkunde beschrijft niet hoe de dingen evolueren “in de tijd”, maar hoe de dingen evolueren in hun respectieve tijden en hoe “de tijden” evolueren ten opzichte van elkaar.


Rovelli probeert op micro- en macroscopisch niveau door te dringen tot de essentie van de tijd. En dat is, verrassend genoeg, niet het stromen van de rivier waarin je nooit twee keer op dezelfde wijze baadt. Ga maar na. Want wat is een rivier? Een stroom die door het landschap meandert. Maar ook het stromende water bestaat uit myriaden en myriaden aan afzonderlijke waterdruppels, die ieder weer uit ontelbare moleculen waterstof en zuurstof bestaan. Wij zien het stromen van de watermassa. Onze ogen zijn niet microscopisch genoeg om de atomaire elementen gade te slaan waaruit de moleculaiire verbindingen van water bestaan.

Als je heel gedetailleerd kijkt, zoals in de elementaire natuurkunde, blijkt de wereld korrelig en niet vloeiend. De Goede God heeft de wereld niet in continue lijnen neergezet: hij heeft haar slechts gepointilleerd, a la Seurat. Korreligheid is overal in de natuurr aanwezig: licht bestaat uit fotonen, lichtdeeltjes. Lucht bestaat uit moleculen.

De twintigste-eeuwse natuurkunde toont onweerlegbaar aan dat er geen objectief globaal “nu” bestaat. De wereld moet dus niet gezien worden als een opeenvolging van hedens. Dat betekent niet dat er niets verandert. Het betekent dat de veranderingen niet langs een enkele lijn zijn geordend. Veranderingen gebeuren, maar niet volgens een globale orde. Het is een onmetelijk, wanordelijk netwerk van kwantumgebeurtenissen. “De wereld lijkt nu eenmaal meer op Napels dan op Manhattan”. Het idee dat er in het universum een eenduidig nu bestaat, is een illusie. Inbeelding. Het is net als met het punt waar de regenboog de grond raakt: we menen dat punt te kunnen zien, maar als we gaan kijken is het er niet. Er is redelijkerwijs geen heden in het universum. Het substraat dat de duur van de tijd bepaalt is een aspect van een dynamisch veld dat fluctueert en alleen concreet wordt als het een interactie aangaat. De wereld is een web van gebeurtenissen.


Aristoteles is naar we weten de eerste die zich de vraag heeft gesteld wat tijd is, en hij kwam tot de volgende conclusie: tijd is de maat van de beweging. Alles beweegt en verandert voortdurend, en het meetbare aspect van die veranderingen noemen we tijd. Daartegenover staat de opvatting van Newton, die meende dat de tijd een entiteit is die uniform en onverstoorbaar verstrijkt, ook als er niets verandert.

De dingen zijn niet, ze gebeuren. De wereld is een web van gebeurtenissen. De wereld is voorstelbaar als een netwerk van gebeurtenissen. Oorlog is een samenstel van gebeurtenissen, het is geen ding. Onweer is een samenstel van voorvallen. En de mens? Die is zeker geen ding, maar een complex proces waar, net als bij die wolk boven de berg, lucht in- en uitgaat, evenals voedsel, informatie, licht, woorden, enzovoort. Een samenstel van knopen in een netwerk van sociale betrekkingen, van chemische processen, van tussen soortgenoten uitgewisselde emoties.

Het feit dat onze grammatica is georganiseerd rond het absolute onderscheid ‘verleden-heden-toekomst’, is er de oorzaak van dat we in verwarring raken wanneer we trachten vat te krijgen op de ontdekking dat er geen objectief universeel heden bestaat. Verandering is een lokaal en complex gebeuren, dat zich niet laat beschrijven in de termen van een enkele globale orde.

Quantum Labyrinth

Rovelli voert de lezer een tijdloze wereld in, die voortborduurt op de kennis die twee mentoren van de wetenschapper al in 1967 uiteenzetten in een vergelijking voor de quantumzwaartekracht. John Wheeler en Bryce DeWitt bedreven fysica waarin de tijd als entiteit niet meer voorkomt. Hun theorie beschrijft niet hoe de dingen in de tijd evolueren. Het gaat erom hoe de dingen ten opzichte van elkaar veranderen, hoe de gebeurtenissen van de wereld in verhouding tot elkaar voorvallen. Met dit inzicht komen de visies van Aristoteles (dat tijd slechts een maat voor verandering is) en Einstein (dat tijd geen uniciteit kent maar relatief is) samen. Rovelli had hier graag met de door hem bewonderde Wheeler verder van gedachten willen wisselen, maar de tijd gaf hem hier geen kans toe. “Helaas, hij is er niet meer. Dat doet de tijd met ons. Hij brengt herinnering en weemoed. Verdriet en gemis.”

Rovelli voegt eraan toe: “Maar het is niet het gemis dat verdrietig maakt. Het zijn de genegenheid en de liefde. Als er geen genegenheid was, geen liefde, dan zou ook het verdriet om het gemis niet bestaan. Daarom is ook verdriet om een gemis in wezen goed en mooi, want het wordt gevoed door dat wat het leven zin geeft.”

De grote sleutel tot een juister natuurkundig begrip van de tijd, is te vinden in de anorganische chemie. De factor s, oftewel: entropie. Naar het Griekse woord voor verandering, transformatie. Die factor is verwant aan energie. En zorgt ervoor dat warmte altijd van warm naar koud vloeit, en niet andersom. Door vermenging, en omdat alles van nature naar een steeds grotere wanorde streeft. Een glas breekt in duizend stukjes en die duizend stukjes worden niet weer een glas. Je zou het heelal met een beetje fantasie ook als een kristallen bol kunnen zien die in steeds meer scherven katpotslaat op een voor ons onzichtbare vloer.


Carlo Rovelli legt helder uit, hoe de tijd aan een wereld ontspruit waarin er op basaal fysisch niveau geen tijd bestaat. Tijd is een gevolg van onwetendheid, van onscherpte, van sterfelijkheid. Onze kijk op de wereld is onscherp, omdat we blind zijn voor veel variabelen die een cruciale rol spelen in onze gebeurtenissen, maar die we niet kunnen zien. De entropie van de wereld hangt af van de wereld waarin wij de wereld onscherp zien, en dat hangt weer af van de vraag met welke variabelen van de wereld waartoe wij behoren, wij interacties aangaan.

De uitgangsentropie van het universum was laag ten opzichte van de dramatische onscherpte die wordt veroorzaakt door ONZE interacties met de wereld. De lage uitgangsentropie van het universum, en dus de tijdspijl, is eerder te wijten aan ONS dan aan het universum. Het stromen van de tijd is geen kenmerk van het universum, maar is net als het wentelen van het hemelgewelf, een specifiek perspectief dat inherent is aan het stuk wereld waartoe wij behoren. Waarom uitgerekend wij deel uitmaken van dat specifieke perspectief? “Om dezelfde reden dat appels uitgerekend in Noord-Europa groeien waar de mensen cider drinken en druiven in Zuid-Europa waar de mensen wijn drinken”. Of dat waar we zijn geboren de mensen uitgerekend dezelfde taal spreken als wij, of dat de zon zich uitgerekend op de juiste afstand van de aarde bevindt, niet te veraf en ook niet te dichtbij. Het is niet zo dat er appels groeien waar de mensen cider drinken, maar andersom. Waar de specifieke variabelen voor een lage uitgangsentropie zorgen, en de entropie constant toeneemt, daar doen zich de verschijnselen voor die zo typerend zijn voor het stromen van de tijd, daar is leven mogelijk, de evolutie, ons denken en ons bewustzijn van het stromen van de tijd. Daar bevinden zich de appels waar onze cider van wordt gemaakt: de tijd. “Dat zoete vocht dat ambrozijn en gal bevat, dat het leven is.”


In haar verlangen naar objectiviteit, mag de wetenschap niet vergeten dat we de wereld van binnenuit ervaren. Onze plaatsbepaling in de wereld is essentieel om te begrijpen hoe wij tijd ervaren. Om de tijd te begrijpen is het niet voldoende die van buitenaf te beschouwen: we dienen te begrijpen dat wij ons, op elk moment van onze beleving, in die tijd bevinden. In zijn boek noteert Rovelli: “We komen langzamerhand gevaarlijk dicht in de buurt van onszelf. Het is net of we Tiresias tegen Oedipus horen zeggen: ‘Stop! Of je komt uit bij jezelf!” Of Hildegard van Bingen die in de twaalfde eeuw het absolute zoekt en ten slotte de ‘universele mens’ in het centrum van de kosmos plaatst.”

De toename van entropie is dat wat wij ervaren als het verstrijken van de tijd.   Het is niet energie die de wereld voortstuwt, maar lage entropie. Energie wordt omgezet in warmte die op onomkeerbare wijze van warm naar koud vloeit en zich vermengt. Zonder lage entropie zou energie verwateren tot uniforme warmte en zou de wereld terugkeren naar een toestand van thermisch evenwicht, waarin er geen onderscheid is tussen verleden en toekomst, en er niets gebeurt. De toename van de entropie van het universum is de motor achter de Grote Geschiedenis van de kosmos. Die toename geschiedt met horten en stoten. Er zijn geen immense handen die het universum  schudden, het universum schudt zichzelf, door de interacties tussen zijn delen, die zich in de loop van het schudden gaandeweg ontsluiten en weer sluiten. Wat de geschiedenis van de wereld schrijft, is de onherroepelijke vermenging van alle dingen, die gaat van luttele geordende configuraties naar talloze ongeordende configuraties. “Het hele universum is als een berg die langzaam instort. Een structuur die geleidelijk aan afbrokkelt. Deze dans van toenemende entropie, die wordt gevoed door de lage uitgangsentropie van de kosmos, is de echte dans van Shiva, de vernietiger.”

De studie van de tijd voert ons – net als in de mystiek van Taoisten, kerkvaders en mystici – onherroepelijk terug naar onszelf. Naar het  perspectief van ons zelf in de kosmos. “De tijd is de vorm waarmee wij mensen, met onze herinneringen en inschattingen, interacties aangaan met de wereld. De tijd is de bron van onze identiteit.” En Rovelli voegt daar aan toe: “En van ons lijden.” Hij legt uit: “Het is lijden omdat we dat wat we hebben en waaraan we ons hechten uiteindelijk verliezen. Omdat alles wat begint uiteindelijk eindigt. We haken naar atemporaliteit, maar lijden onder de beperkingen van onze sterfelijkheid.” Om Arnon Grunberg te parafraseren: de mens leidt vooral omdat hij geen god kan zijn, al zou hij dat het liefste willen.


Kwantumgravitatie theoreticus Carlo Rovelli

Carlo Rovelli concludeert dat de tijdstructuur van de wereld complexer en gelaagder is dan het naieve beeld dat wij ervan hebben. Dat naieve of primitieve beeld is geschikt voor ons dagelijks leven, maar niet om het universum te begrijpen. “Waarschijnlijk volstaat het ook niet om onze eigen aard te begrijpen, want het  mysterie van de tijd is verweven met het mysterie van onze identiteit als mens, met het mysterie van het bewustzijn.”

De mens wordt voortgedreven door het verlangen te ontsnappen aan het gevoel van onrust dat de tijd ons bezorgt: het is om aan die onrust te ontsnappen dat we ons het bestaan van een “eeuwigheid” hebben voorgesteld, een vreemde wereld buiten de tijd die we bevolkt zouden willen zien door goden, door een god of door onsterfelijke zielen.


De natuurkunde helpt ons om tot die diepere lagen van het mysterie van de tijd door te dringen. Ze toont dat de tijdstructuur van de wereld niet strookt met onze intuitie. En ze geeft ons de hoop dat we de aard van de tijd kunnen bestuderen als we eenmaal zijn bevrijd van de mist die door onze emoties wordt veroorzaakt. De opmerkelijke conclusie van Rovelli is, dat het al met al niet onze tijdsbeleving is die ons verhindert de objectieve aard van de tijd te zien. “Misschien is onze tijdsbeleving juist wel datgene wat wij onder ‘tijd’ verstaan.” . De ontrafeling van de tijd, is volop aan de gang. Ons begrip zal ongetwijfeld nog toenemen. Maar nu al spreekt Rovelli van een Copernicaanse vooruitgang, we zijn al in staat om voorbij de onscherpe, wazige horizonten van onze waarneming tot in de dieptestructuur van de ruimte en de tijd door te dringen. We weten net als Paul McCartneys gek op de heuvel dat het de aarde is die draait als we de zon zien ondergaan. “En we beginnen te zien dat wij mensen de tijd zijn. Dat we deze ruimte zijn, deze door de sporen van de herinnering in de synapsen van onze neuronen blootgestelde open plek. We zijn herinnering. We zijn nostalgie. Wij zijn de zucht naar een toekomst die niet zal komen. Tijd is de ruimte die wordt blootgelegd door herinnering en door anticipatie – soms benauwt hij ons wellicht, maar uiteindelijk is hij  een geschenk.” Rovelli zingt bijna een jubelzang, tegelijkertijd stelt de auteur ons gerust. Tijd is een waardevol wonder, dat ons geen angst hoeft aan te jagen. We hebben er ons leven aan te danken, alsmede onze geest. Rovelli spoort ons aan “te genieten van de intensiteit van elk vluchtig en kostbaar moment van onze korte levenscyclus.” Bang zijn voor de overgang, bang zijn voor de dood, is als bang zijn voor de werkelijkheid, bang zijn voor de zon: waarom toch?

“We zijn niet in de eerste plaats redelijke wezens. We kunnen dat wellicht, in tweede instantie, min of meer worden. In eerste instantie worden we gedreven door de wil om te leven, door honger, door de behoefte lief te hebben, door de aandrift onze plek te vinden in een menselijke samenleving… De tweede instantie bestaat niet zonder de eerste. Wat ons drijft is niet de reflectie op het leven: het is het leven zelf.”

We weten al behoorlijk veel, zonder te weten hoeveel. En zonder precies te begrijpen wat we nu dan denken te weten. Het lichaam weet, de geest probeert te verklaren. De ene is een volle functie van de natuur, de tweede een afgeleide. F accent. Ons denken is niet alleen slachtoffer van zijn eigen zwakte, maar ook van zijn eigen grammatica. De beste grammatica om de wereld mee te beschrijven is die van de verandering. Niet die van de bestendigheid. Van het gebeuren, niet van het zijn. De wereld is een samenstel van gebeurtenissen, van processen. Niet van dingen.

De manier waarop wij de werkelijkheid zien is een collectieve waan waaraan we gezamenlijk gestalte hebben gegeven, die is geevolueerd en die vervolgens tamelijk doeltreffend is gebleken om ons op zijn minst tot hier te brengen. De rede is maar een instrument om het tandrad van de collectieve waan beter te kunnen hanteren. “De rede is en blijft een instrument, dat we gebruiken om greep te krijgen op een materie die bestaat uit vuur en ijs, uit iets wat we waarnemen als intense, verzengende emoties. Die emoties, dat zijn wij. Ze drijven ons, sleuren ons mee, we omkleden ze met mooie woorden. Ze zetten ons aan tot handelen. (…) Mijns inziens is het leven, dit korte leven, niets anders dan de aanhoudende kreet van die emoties, die ons meesleurt, die we soms proberen te vatten in een naam van God, in een rite die ons verzekert dat alles uiteindelijk goedkomt, in een politiek geloof, in een grote, immense liefde, en die kreet is mooi, schitterend; soms is het lijden, soms gezang.”

En gezang is, zoals Augustinus al opmerkte, bewustzijn van tijd. Het is de tijd.


Het mysterie van de tijd, Carlo Rovelli (Prometheus Amsterdam 2018), 176 blz. 20 Euro.