CINEMA KOMUNISTO – INTERVIEW WITH SERBIAN DIRECTOR MILA TURAJLIC


A THRILLING DOCUMENTARY BY MILA TURAJLIC

http://www.cinemakomunisto.com/trailer/

zie ook op cinemaredux.wordpress.com:

CINEMA KOMUNISTO – INTERVIEW WITH SERBIAN DIRECTOR MILA TURAJLIC.

                                     

 

January 29th Cinema Komunisto, the impressive documentary of young Serbian director Mila Turajlic , will premiere in Belgrade…

At the latest edition of the IDFA festival in Amsterdam, the movie was shown in avant-premiere, only four days after the final touches were made to the definite cut, to the international movie industry and press. By which it was received with a very warm welcome, given (e.g.) the fact that Brian Brooks from indieWIRE spotted the film as a candidate for the Sundance Festival, and Rivetingpicturtes from Chicago USA noting on her cinema blog: “Cinema Komunisto is a thoroughly and exhaustively researched film about Josip Broz Tito and his passion for movies. (…) Filmmaker Mila Turajlic spent 5 years researching archival films to put the doc together and it shows. (…). It’s an incredible piece of historical documentary filmmaking that is also an engaging and fascinating story.”

IFA-reporter Serge van Duijnhoven, a former war correspondent in ex-Yugoslavia during the violent nineties, interviewed the young and extremely gifted director during the avant-premiere in Amsterdam. It became a revealing talk about the meaning of cinema, the grand illusion of the communist filmstudios and the country they were made in, about the curse of not learning from one’s history and the envy for a former generation who had the privilige to live in the decors of this sublime illusion where still everything seemed possible and promising. Cinema Komunisto explores the myth that created Yugoslavia, President Tito, the man who directed this fictional story, and how the image and the reality diverged until it all collapsed, leaving behind rotting sets and film clips from a country that no longer exists.

After January 29th, the documentary will be shown at various major movie festivals around the world.

THE DIRECTOR

Mila Turajlic was born in Belgrade, Serbia in 1979. Bsc in Politics and International Relations, London School of Economics. BA in Film and TV Production, Faculty of Dramatics Arts in Belgrade. MSc  in Media and Communications at the London School of Economics

Interview took place at the IDFA 2010, Wednesday nov 25th – at Arti et Amicitiae Amsterdam and Pathé Cinema Muntplein16-17h

© Serge van Duijnhoven, IFA 2010/11 – all rights reserved

SvD: You were born one year before Tito died. Did it take somebody of your generation to make such an un-biased documentary about the legacy of cinema and culture that was produced during the communist era of Marshall Tito?

Mila T.: Well… in the first ten years after his death, Tito was still very much alive everywhere in the country where I grew up in. He was still on our classroom walls. We had to celebrate his birthday every year. The change was that after 1991, Tito was suddenly completely erased from everyday life. Almost overnight they took his pics of the wall, changed  them for Milosevic and Saint Sava. He became almost unrecognizable for people even younger than me. They did not know who Tito was anymore. Throughout the nineties and until 2007 you could not find out so much about life in Yugoslavia. And for me it was like when you grow up and you have a very distant memory of it from your childood, and you have a very strong wish to go back to that place and see it again. Because it is not very clear to you. You kind of smell it, but it is gone. And so I really wanted to go back to Yugoslavia. And the only way I could really go back to Yugoslavia, was by watching all those old Yugoslav films. Through them you could really feel the old Yugoslavia. It was a big motivation for me to try and find that country again.


Entrance Gate of Avala Studios in Belgrade

SvD: Did you do this with mainly a cinematographical or a historical interest?

Mila T.: Both. The real motivation for me to make this movie, was when I went to the Avala Movie Studios for the first time. It was during the 1999 Nato bombings, I was studying at Film School, I walked through the opening gate, and it was like walking into a secret garden. I looked behind a wall, and suddenly a whole world was revealed that I had never known existed. . It was immense, a ghost town of abandoned and rotting sets, out-of-date equipment, empty film lots and unemployed technicians. And nobody had ever told me anything about it. Everything was gone, and at the same time still there. The costumes, decors, everything was still in its place. Films had not been made there for almost twenty years. But there were still about a hundred people employed in the studios. Getting a salary. Doing  whatever they wanted to do. Smoking, drinking, talking, making objects of wood or clothes… It was incredible. It felt like a ghost town. I really got the urge right there, to further explore this forgetten Walhalla of film and of all those magnificent movies that were made there during communist Times. But when I started to do research I discovered that there was no proper book about Abala Films Studios. No film ever made. No study done into its meaning or history. No proper archive. There is nothing you can find about the films that were made there. One night I got to this point where I clearly realized that the filmstudios were a metaphore for how Yugoslavia was created and for how Yugoslavia collapsed. From the end of the Second World War the Story of Yugoslavia was given a visual form in the creation of Yugoslav cinema. In a sense the Avala Film studios are the birthplace of the Yugoslav illusion. For me they represent a promising point of departure – that collapsing film sets can reveal something about the collapse of the scenography we were living in. I realised that one could make a whole history of Yugoslavia through the story of these very filmstudios. Because the way they made films is kind of the same as the way they made the country. Yugoslavia ultimately was – as well as these magnificent films that were made there – one grand illusion.  A big story. With Tito as a storyteller.  That’s basically what he did. Tito told the Yugoslav people a really good story. A story people wanted to live in. And when the story-teller died, the country collapsed.


Private screening of movies at Tito’s residence. Jovanka, Tito. Left behind: Leka the personal projector of the marshall.

SvD: Everything connected to the period leading up to the secessional wars of former Yugoslavia, is charged with a heavy load of symbolism. Did it take somebody like you, from a younger generation, to value the things that were to be valued in a more unbiased way?

Mila T.: Indeed I enter this story as a member of a new generation of Yugoslav filmmakers, one that has hazy memories of a country that no longer exists. We come of age surrounded by the ruins of something that is nostalgically referred to as a golden era, but no one has yet offered me a satisfactory insight into how it was all thrown away. We were born too late, and missed that party, but we arrived in time to pay the bill for it. I dont have a stake in offending, accusing Tito or in defending Tito.  In that sense, I really have the liberty to step away and say hey this is a really good story. A funny story, a tragic story. And a story through which one can begin to understand some things better. I am less interested in how the older generations will perceive my movie – they are fucked up anyway. I am more interested in how my and even younger generations will perceive it. How we see it, who did not really get to go to the party. And when studying the archives, it is a proven fact that those older generations were definitely living much better than in other countries reckoned to be part of the Eastern Block or communist Europe. In Slovenia it is very probable that our documentary will be better or at least much differently received than in some other parts of the former Yugoslavia that suffered a lot in the nineties. In Slovenia Tito has grown to be some kind of Che Guevara or pop cultural icon than an austere historical figure. But in Bosnia or Croatia, I know we are going to get very devided opinions. And also in Serbia proper…Absolutely. It is going to be long, long journey with this film. No doubt about it.

Projector Leka at Tito’s statue: the marshall always at one’s right side

SvD: Tell me something about the esthetical point of view regarding your movie.  It is a very intricate working process that you used, with many layers.

Mila T.: One thing I decided very early on was that I wanted to try and use these filmclips of relevance in a way people dont usually use them.  I knew immediately that I wanted my main characters to communicate with the films. And the characters in the film to communicate between them. So I wanted to make this kind of dialogue between the present  and the filmclips and in between the different films, because it would help you see these films in a new light. It helps you to look through the image as well as at the image. And another thing I knew I wanted to do immediately, is use feature films to tell the history. So my whole idea was: can we tell the history of Yugoslavia only through scenes from feature films, without using archives. And for the most part we managed to do that. And when you really put together all these movies that were made in Yugoslavia, you actually get a really good time line of the history of Yugoslavia. Of how it was told on screen. So you get both the history and you get how they chose to tell the history. And once I started doing that, I started to collect films. I managed to find 300 of them that were relevant. Then I started to make a database with them. I watched the film, and then as I watched it I noted the timecode and what was happening. The dialogues, the scenes. Then I would choose the parts of the film that I found very interesting. I would rip them into a moviefile. And then I would make in a database a small card for it. Give the clips a name. Who you see in it. Close up or mass scene. If there is a dialogue.  Funny death. Love. Partisan-German theme Etc. I had about a thousand fivehundred clips in the end. And we used that a lot in the editing to find things. Cause my editor would say to me: now it would be great if we would have two partizans talking about the new Yugoslavia. I would enter New Yugoslavia, and I would find twenty or thirty clips where we would have that. This process of selection and categorization took about two to three years. The editing took one year. The whole movie took us four years to make.

What I focussed on in my documentary, were films that play a part in creating an official narative  of the former Yugoslavia. It was a very known fact that Tito loved cinema and watched a lot of movies. But I wanted to go beyond the anecdotes. I wanted to go down into the story or reality behind these anecdotes. That is why the process of making the documentary was like a detective story in itself. I had to find the traces and evidence of a myth that was once supposed to be real but that had evaporated into air. I found some very powerful and telling traces. Living and material. I found them in the archives. I found them in the people I portray in my movie as main characters of the plot. For example, the main private cinema-projector of Tito who was on standby for 24 hours during thirty years and each day had to choose and project interesting movies for the marshall and his wife in their residences or even during their travels on the Galeb. I found the proof that Tito was very much actively involved in the way Yugoslav epic movies were coming together. I found Tito’s handwriting on some of the scripts scribbling instructions to the directors: a little bit more of this, a little bit less of that. This scene is not accurate, this is how it really was… About 750 movies were shot and produced at the Abala studios during Tito’s regime. Of this huge amount about 300 covered the partizan genre of the second World War and the slavic people resisting the Italian and German occupation. Of those 300 films you only see Tito in one film in a very clever way through archive. And then you see him once again in 1971. Tito did not allow to be shown in these films, as a matter of principle. What is the reason of this? I have no idea.

SvD: In your movie there is a very interesting and revealing fragment of Tito in the company of Richard Burton, on the set of Sutjeska in 1972, talking in rudimentary English, and making a little joke about the airplanes flying over during an intricate movie-scene tip-toeing their wings (“The Germans did not greet us after the bombing, back then! “). And when the joke is made, Burton laughs and waves his head away – distracted by something or somebody else – even though we see Tito still wanting  to finish his joke or add some other comment to the Hollywood actor.

Mila T.: For me, this very scene is the most incredible moment of archive in the movie. At this very moment everything seems to tumble topsy turvy. Suddenly it is not the dictator who is the main star on the set. It is Burton who is the star. Tito becomes like a little shy boy who wants to say something else to the great actor who is standing in his vicinity.  A really incredible moment. And one of the rare if not only instances recorded on film in which we see Tito not as the president, Marshall, war hero or world leader. But as a humbled little child aspiring to be near the world of stardom and fame. It is a moment of revealing truth, almost transcendency. To all people who saw this scene, it sent shivers to their spine.

SvD: Another revealing moment is the one in which we see Orson Welles praising Marshall Tito in the most superlative way imaginable, saying: “If one chooses to determine greatness in a man by leadership, it is a self-evident fact that Tito is the greatest leader on earth.” Was this after Welles had drunk one or several bottles of stara srbska slivovica or croatian stock?

Mila T.: Not at all. Orson Welles had a longstanding relationship with Yugoslavia, which begins in 1924 when world traveler Welles was only nine years old and taken to Dubrovnik by his father, Richard Welles. During the war, Welles was one of the  very first public figures to argue that not the cetniks but the partizans deserved US support in their struggle against the fascists of Mussolini and Hitler. The country furthermore played an important part as well in Welles professional career as his private life, since it became the place where he would not only film The Trial and play in roles in David and Goliath, The Tartars, and Austerlitz (1959-1962), but would also meet his muse and longtime companion Oja Kodar. Between the years 1967 and 1970, Welles would again find himself based in Yugoslavia, (and welcomed by President Tito), while he was filming his own projects in that country, including The Deep and the The Merchant of Venice. Welles appeared as an actor in The Battle of Neretva, which was magnificently scored by his longtime friend, Bernard Herrmann.

Orson Welles came back to Yugoslavia in 1967 to picture Dead Reckoning starring Jeanne Moreau, he sincerely believed  that it was this left wing paradise, the exemple of how you could create a successfull socialist alternative to a capitalist state.

The other and foremost reason Welles favored Yugoslavia was that he had found out that directors could get money there to make films. That the state would support directors in inequivocal ways to realize bigger productions for which loads of material, actors, extra’s and props had to be mobilized, catered and furnished with lodging… Orson Welles came to Avala and offered to make two movies at the studios at the same time. To shoot one film in the morning and the other in the afternoon. I think Orson Welles had a very simplistic view of the hero-partizans and Yugoslav-communism embodied by Tito, but I also think it suited him. Let us not forget that Orson Welles was among the very first to publicly argue that the USA should offer support to the partizans instead of the cetniks in the battle against the fascist occupiers. The comment in honour of the Marshall is very genuine, in the sense that Welles probably really thought that of Tito. Furthermore he might have said it so explicitly, because it might help him realize some of his projects he could not get done elsewhere.

Orson Welles and Josip Broz Tito

SvD; one thing that is extraordinarily touching in your movie is the decay of the Avala studios that is reveiled to the viewer in all its monstrosity toward the end of the story. These shocking images of the rubbles to which this once so illustrous place of cinematographical devotion has fallen to, are the sad and unmistakable climax of the movie.

MilaT.: It is sad, isn’t it? Avala Films is now up for sale – and will most likely be torn down to build an elite business complex. As the studios disappear, I am not convinced that the best way to move forward is to pretend the past never happened.

SvD: “The house we were living in, was bound to explode”, one can hear the sad voice of one of the main characters whisper towards the end of the movie. Was this  confrontation with the ruins of one’s own childhood house, the sentimental focuspoint you were aiming for from the beginning of the movie?

Mila T.:  My overall feeling that is portrayed in my movie, is not one of nostalgia but one of deep sadness. The decay in the filmstudios is a very visual and very physical manifestation of what I feel inside. Here lies something grand that is now literarally rotting away. Somehting glorious that nobody cares about. Those ruins are our tragedy. I mean it is a tragic urge to which us Serbs are enclined over and over again. The fact that we so stubbornly want to erase the past at a given moment, and that we destroy what was built up during years of work, in order to start from scratch all over again. The partizans erased the past to start carte blanche a new era in Yugoslav history from 1945. Milosevic erased the partizans and started from zero in 1991. The Democrats erased Milosevic and started again from zero in 2000.  We are never building on top of things. We are never reaping what we sawed in a positive way. We are always destroying to start again from zero point scratch.

SvD: Is it a Serbian curse, not to learn from its past?

Mila T.: A curse it is. As well as a compulsiveness. Absolutely, yes.  Destroying the past in the name of a new beginning has become the hallmark of our history, and each new break with the past requires it’s re-writing. I can’t say I feel nostalgia for Yusoslavia because I was born too late to see it. And I can’t really say I feel nostalgia for Tito and his communist dogmas. But there is a very strong feeling in me that our parents and grandparents were lucky because they lived in a country that really had an idea, a purpose and an urgency. An idea of whom they wanted to be and belong to as a society, as a country. It gave the Yugoslav people a great sense of direction and purpose of living. I envy them fort hat. Because we live in a country (Serbia) where fifty percent of the people think that Milosevic was a war hero. And fifty percent think he was a war criminal. Fifty percent would be willing to start a new war in order to gain back Kosovo, and fifty percent think we should face reality and work on our future, fifty percent of the people think the future of Serbia lies within the EU and fifty percent of the country believes the EU can fuck off because Europe bombed the hell out of Yugoslavia a decade ago. So we are a completely devided society that has no consensus. About who we are, where we came from, what we did in the nineties, and where we need to go. If there is one thing Serbia could learn and benefit from, it is from this “let’s-do-this” mentality of the Yugoslav era. If there is one thing Serbia would really need at the moment, it is a shared sense of hope and a common direction in which to proceed. So that we could finally overcome our  division and strive that make our country such a lethargic place of poverty and inefficiency. Even to build a highway, the famous corridor 10 which would connect Europe to Greece through Serbia, proved impossible for us.

© Serge van Duijnhoven, IFA 2010/2011. All rights reserved.

Filmposter La Bataille de Neretva, painted by Picasso

CINEMA KOMUNISTO

Bircaninova 20a
11000 Belgrade
Serbia
Tel/Fax: +381 11 3619 709

CONTACT:  mila@cinemakomunisto.com

EMAIL

film@cinemakomunisto.com
mila@cinemakomunisto.com

Technical notes

Country of origin: SERBIA
Year of production: 2010
Running time: 100 mins, 2 x 52 mins
Format: HDCam and DigiBETA, 16:9 aspect ratio, color
Language: in Serbian with English subtitles
Filming locations: Serbia, Croatia, Bosnia

Credits list

Written & Directed by MILA TURAJLIC

Produced by DRAGAN PEŠIKAN

Producers DRAGAN PEŠIKAN, MILA TURAJLIC, IVA PLEMIC, DEJAN PETROVIC, GORAN JEŠIC

Edited by ALEKSANDRA MILOVANOVIC

Director of Photography GORAN KOVACEVIC

Sound design ALEKSANDAR PROTIC

Original Music NEMANJA MOSUROVIC

Graphic designer JELENA SANADER

Sound recordists IVAN UZELAC, ZELJKO ĐORĐEVIC

Additional camera JELENA STANKOVIC

Archive research MILA TURAJLIC

Print design & site NIKOLA RADOJCIC, BRACA BURAZERI

Trailer editor ALEKSANDAR UHRIN

Produced in association DRIBBLING PICTURES, 3K PRODUCTIONS & INTERMEDIA NETWORK

With the financing support of

FILM CENTER SERBIA

CITY OF BELGRADE

JAN VRIJMAN FUND

ERT – GREECE

Developed within the framework of

DOCUMENTARY CAMPUS MASTERSCHOOL

IDFAcademy SUMMER SCHOOL

ARCHIDOC

EDN WORKSHOP – DOCS AT THESSALONIKI

Advertenties

DE HEL VAN HELMAND – interview met Armadillo-regisseur Janus Metz

door Serge van Duijnhoven – IFA-Amsterdam

Armadillo werd in Cannes afgelopen voorjaar bekroond met de Grand Prix van de Semaine de La Critique. – De documentaire zal komend najaar te zien zijn in VPRO Holland Doc (tv) en is geselecteerd voor IDFA 2010

Tijdens een interview met de maker dat IFA-verslaggever Serge van Duijnhoven afgelopen mei in Cannes mocht hebben op het balkon van het Scandinavische Filmpaviljoen aan de Croisette, vertelde regisseur Janus Metz – een gedrongen Viking met een rosse baard en dikke wallenonder de ogen – dat het hem bij het maken van zijn film niet gegaan was om het vertellen van een spannend verhaal, of het verkondigen van een boodschap. De grote doelstelling die hij voor ogen had bij aanvang van het filmen was het maken van een zo diepgaand mogelijke antropologische zoektocht naar de vraag wat een oorlog nu precies voor impact heeft op de geest van jonge mensen die er- ver weg van huis en haard – “de vrede dienen af te dwingen en een democratie mogelijk te maken”. De film van Janus Metz is bij momenten niet alleen ongehoord bruut en direct, hij is ook ongezien eerlijk en ontendentieus. Wat we zien is een ‘Werdegang’ van gewone Deense jongens die gaandeweg hun diensttijd in Afghanistan – of ze nu willen of niet – de oorlog onder hun vel voelen kruipen. “There’s the seduction, there’s thebrutalization, and there’s the struggle to remain somehow a human being afterthe battles, once the silence sets back in”, zo vatte Metz in het kort de lijnen van zijn drama samen.

© Copyright Laerke Posselt

Trailer (English subtitles):

AMSTERDAM – Een van de blikvangers van de komende editie van het IDFA, het vermaarde International Documentary Festival dat ieder najaar plaatsvindt in Amsterdam, vormt de bloedstollende docufilm Armadillo van de Deense regisseur Janus Metz. Over het wel en wee van een contingent jonge Deense soldaten die gedurende hun verblijf op de ISAF-legerbasis in de Afghaanse provincie Helmand, de oorlog die geen oorlog heten mag in toenemende mate onder hun huid voelen kruipen.

De documentaire van Janus Metz vormt passende munitie voor al wie zich in het publieke debat niet langer zomaar een oor wil laten aannaaien door bewindslieden van Defensie en hun ministeriële bataljon van voorliegers en oplichters die het conflict in Afghanistan als een oorlogje of opbouwmissie voor wensen te stellen. En voor al wie binnenkort eindelijk wel weer eens veilig op een oor zou willen slapen zonder bij het Late Avond Journaal eerst nog eens te worden geconfronteerd met het ondemocratische dédain van mensen als Emmanuel Jacob (afgevaardigde van de Belgische legervakbond) die op dinsdag 12 oktober jl. in Terzake doodleuk opmerkte – de dag dat de beelden van de in een hinderlaag gelokte Belgen in Kunduz werden vertoond: “Ik zie absoluut het nut niet in van zulke beelden te tonen aan de publieke opinie.”
gewonde Deense soldaat na toediening van een shot morfine in zijn heup

De verdienste van de documentaire die in november in de hoofdcompetitie van het IDFA zal worden vertoond, en die dit najaar ook te zien zal zijn in VPRO’s tv-programma Holland Doc, bestaat eruit dat het Janus Metz gelukt is wat tot nu toe vrijwel niemand in de Lage Landen zo onverbloemd en ongecensureerd gelukt is. De oorlog in Afghanistan en werkelijkheid van een ISAF missie anno nu in alle rauwheid voor het voetlicht te krijgen. No bullshit. This is what it is.

Dat is wel even schrikken en slikken. In het Theater van het Woord, op de zevende verdieping van de Openbare Bibliotheek aan het IJ te Amsterdam waar op 17 oktober vast een IDFA-voorvertoning plaatsvond, leken alle toeschouwers te vervallen tot een volmaakt gesynchroniseerd ademhalingsritme bij de steeds bloedstollendere scènes die hoofdpersonages Mads en Daniel in en rond het Deense legerkamp Armadillo in de Afghaanse provincie Helmand krijgen te verduren. Vergelijkingen met klappers in het genre als “The Hurt Locker”, “The Thin Red Line”, “Platoon” of “Saving Private Ryan” kan dit snoeiharde eén-op-één portret (geschoten met meestal slechts één camera in echte gevechtssituaties en met reële cadetten gedurende een drieënhalf maanden durend verblijf op en rond de Afghaanse frontlinie), moeiteloos doorstaan. De kogels zijn geen losse flodders. De soldaten geen ingehuurde acteurs. De doden geen figuranten. De Taliban met weggeslagen gezicht is geen ledenpop maar een echt mens met ongetwijfeld een familie, vrienden, ouders, kinderen.

Tijdens een interview met de maker dat ik afgelopen mei in Cannes mocht hebben op het balkon van het Scandinavische Filmpaviljoen aan de Croisette, vertelde regisseur Janus Metz – een gedrongen Viking met een rosse baard en dikke wallen onder de ogen – dat het hem bij het maken van zijn film niet gegaan was om het vertellen van een spannend verhaal, of het verkondigen van een boodschap. De grote doelstelling die hij voor ogen had bij aanvang van het filmen was het maken van een zo diepgaand mogelijke antropologische zoektocht naar de vraag wat een oorlog nu precies voor impact heeft op de geest van jonge mensen die er – ver weg van huis en haard – “de vrede dienen af te dwingen en een democratie mogelijk te maken”.

In de praktijk betekent dat: het uitschakelen van zoveel mogelijk Taliban-strijders. En dus: het legitiem verworden tot mannen die schieten om te moorden. Bij sommige van die confrontaties gaat het er ongemeen gruwelijk, ruig en eng aan toe. De gevechtshandelingen die Metz minitieus en met een prachtig stabiel camerawerk van Lars Skree letterlijk tot op de huid van de hoofdpersonages weet te volgen, spelen zich af op het randje van de oorlogsdaad en -misdaad. In het Deense parlement is er pandemonium over uitgebroken, en roepen tegenstanders van de oorlog op tot een onderzoek bij Defensie naar de toedracht van de door Metz gefilmde slachtpartij – en vooral de euforische ontlading van de Deense soldaten die levend en wel van de confrontatie met de Taliban in het basiskamp terugkeren. Het zijn taferelen die Nederlanders bekend voorkomen, denkend aan de hossende en Heineken zuipende militairen van Dutchbat die in Tuzla de beest uit gingen hangen terwijl er even verderop achtduizend moslimmannen uit Srebrenica als varkens waren afgeslacht door de Servische slagers van generaal Mladic.

De film van Janus Metz is bij momenten niet alleen ongehoord bruut en direct, hij is ook ongezien eerlijk en ontendentieus. Er zijn geen ‘good guys’ of ‘bad guys’, over de motieven van de strijd wordt niet geoordeeld, er zijn geen ingelaste drama’s om de personages en hun geliefden in het thuisfront Denemarken nog wat vetter in de verf te zetten. Wat we wel zien is een ‘Werdegang’ van gewone Deense jongens die gaandeweg hun diensttijd in Afghanistan – of ze nu willen of niet – de oorlog onder hun vel voelen kruipen. “There’s the seduction, there’s the brutalization, and there’s the struggle to remain somehow a human being after the battles, once the silence sets back in”, zo vatte Metz in het kort de lijnen van zijn drama samen.

Metz: “Ik zie mezelf in de eerste plaats als een filmende anthropoloog. In Armadillo tracht ik de morele dilemma’s in beeld te brengen van de protagonisten die hun taakopdracht in de gevarenzone van de provincie Helmand tot een goed einde proberen te brengen. Ik ben me ervan bewust dat ik bij dit project gedwongen was een ambivalente positie in te nemen. Als filmmaker ben je een onderdeel van het conflict, en tegelijkertijd bewaar je afstand om het te kunnen filmen. Hoe vaker ik een uniform droeg, net als de soldaten waarmee ik op pad was, hoe meer ik me ook zelf als een soldaat begon te gedragen.”

“Ik was ook erg geinteresseerd in de interactie tussen onze soldaten en de Afghanen. Maar het was moeilijk om een helder beeld van die Afghanen te krijgen omdat we ze nooit op een normale manier konden benaderen. We kwamen altijd in zwaarbewapend konvooi hun akkers op rijden om de boel te inspecteren, wat heel intimiderend moet zijn overgekomen. Ik heb veel met onze tolken gesproken. Die hebben me zo goed als ze konden proberen duidelijk te maken hoe het is om momenteel in Afghanistan te leven. De vraag wat onze hele militaire aanwezigheid ginder eigenlijk teweeg brengt is natuurlijk heel cruciaal maar ook penibel. We proberen een soort van illusoire veiligheid te creeeren door zoveel mogelijk specimen van een grotendeels onzichtbare spookachtige vijand over de kling te jagen. Waarbij ook nogal wat burgers per ongeluk om het leven komen. De oorlog tegen het terrorisme is zo verdomd complex geworden.”

“Natuurlijk gaat er van het verschijnsel oorlog ook een bepaalde aantrekkingskracht uit. Dat mag je niet uit het oog verliezen. Mijn benadering van dit conflict in Afghanistan was een filmische, sommigen zouden zeggen een artistieke. Ik wilde proberen vast te leggen wat het betekende voor de soldaten om de dood van zo nabij te ervaren. Hoe de soldaten de werkelijkheid van de missie in Helmand ervaarden. Wat hun zelfbeeld was. Hoe ze hun positie als uitgezonden militairen precies opvatten binnen deze strijd die gaande is. Deze laatste aspecten van hyperrealiteit om met Baudrillard te spreken, en van het beeld dat de soldaten van zichzelf hadden, interesseerden me nog het meest. Kunnen we begrijpen van welk groter proces we deel uitmaken als we bezig zijn aan zo’n gewelddadige missie waarbij we de dood in de eerste graad in de ogen moeten kijken en misschien wel zelf moeten doden? En wat gebeurt er daarna? Hoe zien de soldatgen zichzelf als soldaten? Ze hebben allemaal talloze oorlogsfilms gezien, ze leven in een besloten gemeenschap waar je volgens een bepaalde viriele code geacht wordt jezelf sterk te houden en onder zware druk te presteren. Waar je geen doetje mag zijn, stand moet houden als je wordt aangevallen, en luid en duidelijk dient te communiceren. Wat doet dit met zulke jonge mensen?”

“Het is waar dat ik gedurende mijn verblijf op Armadillo, waar ik in zes maanden tijd vier keer naar toe ben gereisd en in totaal drie maanden heb doorgebracht, verplicht was om hetzelfde uniform te dragen als de soldaten van de platoon die ik volgde. En ook al is het me wel geleerd hoe ik een wapen diende te gebruiken, ik heb het gelukkig nooit in de praktijk gebruikt. De kwestie van identificatie met het subject van ons filmproject, is bijzonder gecompliceerd. Het heeft natuurlijk consequenties, maar is ook onvermijdelijk als je jezelf tot doel stelt zo dicht mogelijk op de huid te zitten van je onderwerp. Cameraman Lars Kree en ik hebben er hard voor moeten werken om door de anderen als een volwaardig onderdeel van de platoon in de groep te worden opgenomen. Er was sprake van een vertrouwensband. Maar hoe intenser je je met de soldaten inlaat, hoe moeilijker het wordt om afstand tot de oorlog te kunnen bewaren. Hoe vaker je een uniform aantrekt, hoe meer je dat uniform wordt. Ik ervaarde dat ik met een uniform aan ook echt anders ging staan, bewegen, praten, handelen. Hoe langer Lars en ik ons in de oorlogszone ophielden, hoe meer wij ook zelf verwerden tot soldaten.”

“De Deense soldaten waarmee ik verkeerde, hadden een heel sterk besef van urgentie. Ze wisten heel goed waarom ze in Afghanistan dienden. Ze waren daar – en ik gebruik nu hun eigen woorden – om de “voorwaarden te creeeren voor een veilige situatie in de provincie Hellmand”. In de praktijk betekende dat het uitschakelen van de opstandelingen. De Taliban moest worden uitgeschakeld opdat het opbouwwerk zou kunnen beginnen. Met dit soort redeneringen rechtvaardigde men de wrede praktijk van de missie. Natuurlijk is de vraag gerechtvaardigd of de aanwezigheid van zoveel westerse troepen in Afghanistan niet juist een averechts effect heeft. Of we met het proberen te creeeren van een veilige situatie niet juist de opstand aanwakkeren? Hoe intimiderender de troepenmacht is die in Afghanistan te werk gaat, hoe meer verzet er zal zijn tegen onze aanwezigheid.”

“De spelregels waaraan Lars en ik moesten voldoen, en die we vantevoren met de Krijgsmacht hadden doorgenomen, waren uitermate liberaal. Er werd ons weinig in de weg gelegd. We konden filmen wat we wilden zolang we de uitvoering van de operatie en veiligheid van de manschappen maar niet op het spel zouden zetten. Feitelijk hadden we carte blanche. Nogal opmerkelijk als je erbij stilstaat. Ook het leger was er blijkbaar mee gediend dat er een grondig en reeel beeld van de Deense ISAF-missie aan het publiek zou kunnen worden getoond. We hoefden de zaak niet vrediger of mooier voor te stellen dan die was. Ik weet niet of ons in enig ander land dan Denemarken zoveel privileges vergund zouden zijn geweest. Denemarken is vergeleken bij Nederland en de VS behoorlijk onschuldig door de recente geschiedenis heen gekomen. Wij hebben geen deel gehad aan Srebrenica of Abu Graib.”

“Er komen scenes voor in de film die erop wijzen dat ook de Denen niet helemaal schone handen kunnen houden in een oorlog. Opnamen van oorlogshandelingen die op of over het randje verkeren van een oorlogsmisdaad. Ik denk dat het publiek ook die beelden moet zien. Ik kan er niet over oordelen vanuit militair of krijgsrechtelijk perspectief. Mij gaat het om het menselijke aspect van die bewuste confrontaties. Wat ik wel kan zeggen is dat we – voor de liquidaties plaatsvonden – hevig onder vuur werden genomen door opstandelingen. De vijand was op gegeven moment minder dan vijf meter van ons verwijderd. De kogels vlogen ons om de oren. Een van onze jongens wierp een granaat in de greppel waar de Taliban zich verscholen hadden, en viel vervolgens met een ander aan. Of hierbij alles geschiedde volgens de Conventie van Geneve en de regels van het oorlogsrecht, durf ik niet te zeggen. Dat wordt opgengelaten in de film. Het is aan de kijker zelf om te oordelen. Die scenes van het gevecht vertonen we in hun geheel. Het is wat je noemt een real take. De camera liep door en we hebben er ook later niet meer in gesneden.”

“Wat mij vooral interesseert inzake dat gevecht en de liquidaties, dat is niet of er juridisch gezien sprake is van een misdaad maar wat er allemaal heenging door de hoofden van de jongens die erbij betrokken waren. Wat beleeft de soldaat die zo hevig wordt beschoten en op gegeven moment het bevel krijgt om aan te vallen en de greppel op te bestormen wetende dat daar de vijand op je wacht die het op je leven gemunt heeft en zopas twee van je kameraden met kogels heeft verwond. Hoe beleef je die werkelijkheid als je toch al een beeld van de vijand hebt als een godsdienstwaanzinnige moslimfundamtalist die bereid is zichzelf dood te vechten tegen een westerse overmacht om als martelaar in het paradijs te komen? Hoe houd je in zo’n geval je zenuwen in bedwang en doe je wat je geacht wordt te doen terwijl je tegelijkertijd ook geacht wordt mens te blijven? Hoe bewaar je in zo’n situatie een balans tussen ratio en handeling?”

Het vuurgevecht levert de heftigste scenes op uit de documentaire. Na het gevecht is te zien hoe de Denen nieuwsgierig hun dode vijand inspecteren. Hoe ze – als vissers die hun buit aan boord hijsen – een kluitje graatmagere Afghanen met baarden uit de sloot tevoorschijn trekken. Gehavende lichamen van met modder en klei en bloed besmeurde mannen in lange gewaden. De lijken worden op rudimentaire wijze ontdaan van hun wapengerei, het dode vlees wordt met ruwe halen gescheiden van de geweren en granaatwerpers. De dode Taliban worden met interesse en bekeken. In de woorden van sommigen is zelfs een vleugje medelijden te bespeuren. De soldaten verlaten het terrein in een euforische stemming. Eindelijk is het ze gelukt om enkele krijgshaftige kerels uit de doorgaans onzichtbare gelederen van de vijand te grazen te nemen. De Denen hebben ontzag voor de opstandelingen, die aan durven te vallen zelfs al zijn ze met een factor tien in de minderheid.

Metz: “De jongens die ik gevolgd heb in de strijd zijn geen van alle monsters. Maar de kijker kan zien dat ze ook de duistere kanten van de oorlog niet uit de weg gaan. Dat ze zich daar op een bepaalde manier juist toe aangetrokken voelen. Ze zijn benieuwd hoe het voelt om te vechten, om oog in oog te staan met de dood. Ze willen de bovenste laag van de werkelijkheid afschrapen en een nog diepere realiteit ervaren. Ik denk dat het volstaat om eens een lasergevecht of paintball wedstrijd op de kermis mee te maken om te begrijpen wat ik bedoel. Sociologen spreken van “jouissance”. De kick van de ultieme ervaring.”

“Ik heb het erg moeilijk gehad met sommige beslissingen die ik in deze film heb moeten nemen. Welke scenes ik wel en niet zou vertonen. Het moge duidelijk zijn dat de release van Armadillo niet voor alle soldaten uit de documentaire een pretje is geworden. Ook ik heb me het hoofd gebroken over mogelijke gevolgen die mijn film zou kunnen hebben voor de betrokkenen. Ik betreur dat het zover is gekomen, maar het dilemma waar ik voor stond was: wat voor film durf ik uiteindelijk te vertonen zonder ofwel de soldaten ofwel de werkelijkheid te compromitteren? Wat weegt zwaarder? Wanneer wordt het kunnen vertonen van een film belangrijker dan de problemen die het veroorzaakt voor een individu? In zekere zin is dit project me boven het hoofd gegroeid.”

Mads

“Ik kan niet precies aangeven waar mijn grenzen hebben gelegen tijdens het filmen. Misschien heb ik mijn eigen limieten bij dit project wel overschreden. Het was hard werken, we hebben risico’s genomen, zijn tot de bodem gegaan van ons kunnen. Net als de troepen hebben we ons eigen leven voor deze missie in Helmand in de waagschaal gelegd. Maar het is het waard geweest. Er komt een punt dat je je af begint te vragen wat het belang is van het materiaal dat je op film vast hebben weten te leggen. Of het belang van een vertoning van dat materiaal aan de buitenwacht uiteindelijk niet groter is dan de private besognes en belangen van de soldaten die zich door de documentaire benadeeld of verraden zouden kunnen voelen. Of die te maken krijgen met onvoorziene repercussies. Dat is een pijnlijke afweging. Het belang van de film overstijgt uiteindelijk dat van de makers en de protagonisten. De film gaat niet alleen een select groepje Denen aan. De film gaat miljoenen mensen aan. Het hele project is me in dat opzicht weldegelijk boven het hoofd gegroeid.”

“Ik denk nog vaak aan Mads en Daniel en de andere soldaten met wie we op patrouille zijn geweest en bijna op intieme voet zijn geraakt gedurende al die maanden. Ik ben benieuwd hoe het alledaagse leven voor hen nu voelt, na in Afghanistan te hebben gediend. Of de stilte van het gewone leven hen niet oorverdovend overkomt. Hun ervaringen in Afghanistan zullen altijd een deel van hen blijven. De meeste mensen slagen erin hun ervaring een bepaalde zin en kadering te geven. En gaan dan weer voort met hun leven. Ik bleek daar zelf ook toe in staat na alle opnamen in Afghanistan. Ik denk dat mensen een wonderbaarlijk incasseringsvermogen hebben.”

“Sinds Armadillo in roulatie is gekomen, heb ik de soldaten niet meer gesproken. Dat komt omdat ik veel weg ben voor promotie van de film. Maar ook omdat velen van hen niet meer met me willen praten. Het is duidelijk dat sommige cadetten heel nerveus geworden zijn van de nakende release, en zich door mij verraden voelen. Zeker nadat het gevecht met die Taliban een eigen leven is gaan leiden in de media en de politiek. Tegelijkertijd zijn er ook soldaten die van mening zijn dat dit een film is die echt gemaakt moest worden. Dit is hoe het is. Ze zijn blij dat er eindelijk een film is die geen bullshit verkoopt. De jongens die je in de film kunt volgen hebben de documentaire allemaal gezien. Sommigen van hen wel drie keer. Het spectrum aan emoties dat werd aangeboord bij de vertoning was voor iedereen dan ook behoorlijk groot. Sommigen waren tevreden, anderen hebben gehuild. Sommigen waren boos op mij, anderen waren me dankbaar. Maar verder wil ik hier niet over praten. Het ligt allemaal heel gevoelig. Ook voor mij.”

© Serge van Duijnhoven / IFA-Amsterdam 2010

Armadillo werd in Cannes afgelopen voorjaar bekroond met de Grand Prix van de Semaine de La Critique. De documentaire zal komend najaar te zien zijn in VPRO Holland Doc (tv) en is geselecteerd voor IDFA 2010

FILM CREDITS

Armadillo (2010)

Janus Metz, Denemarken, Zweden, 2010, kleur, 35mm, 100 minuten, Denemarken Documentaire

regisseur: Janus Metz , camera: Lars Skree , componist: Uno Helmersson , montage: Per K. Kirkegaard , produktie: Ronnie Fridthjof voor Fridthjof Film A/S, Sara Stockmann voor Fridthjof Film A/S
Co-production Auto Images , Commissioning Editor Sune Roland voor TV 2 Denmark

TRAILER via website Armadillo:

http://www.armadillothemovie.com/armadillo/TRAILER.html

TRAILER via website IDFA:

http://www.idfa.nl/nl/tags/project.aspx?id=6bb9c901-a1a5-4b60-9145-199a9809b819

zie ook het commentaar op de film van oorlogsreporter Joeri Boom nav de IDFA-voorvertoning:

http://www.cobra.be/cm/cobra/film/101022-sa-armadillo

http://cinemaredux.wordpress.com/2010/10/22/armadillo-als-een-nacht-met-duizend-sterren-pieter-de-crem/

© sergevanduijnhoven@skynet.be

ARMADILLO – ALS EEN NACHT MET DUIZEND STERREN – PIETER DE CREM

ARMADILLO – ALS EEN NACHT MET DUIZEND STERREN – PIETER DE CREM

A R M A D I L L O

A L S E E N N A C H T M E T D U I Z E N D S T E R R E N

P I E T E R D E C R E M

zie ook het integrale interview van Cobra-man-in-Cannes SvD met regisseur Janus Metz: http://cinemaredux.wordpress.com/2010/10/20/a-r-m-a-d-i-l-l-o-interview-with-director-janus-metz/

door Serge van Duijnhoven – http://www.cobra.be

AMSTERDAM – Een van de blikvangers van de komende editie van het IDFA, het vermaarde International Documentary Festival dat ieder najaar plaatsvindt in Amsterdam, vormt de bloedstollende docufilm Armadillo van de Deense regisseur Janus Metz. Over het wel en wee van een contingent jonge Deense soldaten die gedurende hun verblijf op de ISAF-legerbasis in de Afghaanse provincie Helmand, de oorlog die geen oorlog heten mag in toenemende mate onder hun huid voelen kruipen.


Voor al wie vast een voorproefje geserveerd wenste te krijgen uit het zorgvuldig geselecteerde programma van ’s werelds grootste Documentaire Festival, presenteerde het IDFA deze week een voorvertoning van Armadillo. Plaats van projectie was de Openbare Bibliotheek aan het IJ – een van de mooiste en meest futuristische openbare bibliotheken mij bekend.

Aangezien de kwestie Afghanistan op dit moment ook in Belgie hot news is geworden sedert er videobeelden zijn opgedoken van een hevig vuurgevecht waar Belgische soldaten rondom Kunduz in terecht waren gekomen tijdens hun opbouwmissie voor de Internationale Stabilisatie Krijgsmacht (ISAF) van de NAVO, en ik op de laatste editie van het Filmfestival in Cannes al eens in de gelegenheid ben geweest de regisseur van Armadillo aan de tand te voelen, leek het me een goed idee om deze avant-première te bezoeken in gezelschap van een robuuste oorlogsjournalist met kennis van zaken: Joeri Boom – vaste buitenlandredacteur bij het kwaliteitsweekblad De Groene Amsterdammer. Joeri is het afgelopen decennium vele malen in Afghanistan geweest en heeft over zijn ervaringen zopas een ontluisterend boek gepubliceerd met de poetische titel Als een nacht met duizend sterren (uitgeverij Podium).

Serge Van Duijnhoven interviewt Joeri Boom:

 

Het boek bevat zowel hardcore reportages als analyses over het al dan niet welslagen van de taken die de Nederlandse troepen in Kamp Holland (provincie Uruzgan) trachtten uit te voeren. Dwars door die twee eerste lagen heen, leest het ook als een indrukwekkend persoonlijk requisitoir van een hedendaagse oorlogsjournalist die zich na enkele jaren van ter plaatse spartelen (als embedded verslaggever die bij het leger was ingekwartierd) zich zijn tekortkomingen realiseert en daar vervolgens iets aan doet. Dit laatste in tegenstelling tot de meeste collega’s van Joeri die er in Afghanistan blijkbaar minder moeite mee hebben zichzelf gedurig te compromitteren.

Bij onze noorderburen is Joeri’s boek (sorry voor de beeldspraak) ingeslagen als een bom. Al na een week beleefde het een tweede druk. Weinigen is het gegeven zo keihard en principieel de balans op te maken van eigen wedervaren, zonder daarbij te vervallen in koketerie of masochisme. Of in die typische vormen van nonchalance en stoerdoenerij die het macho-vak van oorlogsreporter helaas nog te vaak kenmerken.

Als een nacht met duizend sterren bevat gelukkig wel nog altijd een onmiskenbaar gehalte aan sterke verhalen en pikante anekdotes. Het boek leest als een donkere thriller, heeft knappe spanningsbogen, een weloverwogen toon en kritische stijl die hier en daar een tikje naar het belerende overhelt. Op dit laatste punt na, blinkt het boek vanaf de eerste pagina uit in een uiterst frisse eerlijkheid. Ook al schrijft hij voor een intellectueel blad, Joeri Boom doet geen enkele poging zijn drijfveren van extra franje of dikdoenerij te voorzien. Hij geeft ruiterlijk toe dat hij een zwak heeft voor oorlogswapens en de rauwe sfeer van mannelijke kameraderie die je in alle oorlogsgebieden vindt. En dat hij waarschijnlijk ook verslaafd is aan de adrenalinerush die het werken in conflictgebieden nu eenmaal met zich meebrengt. Des te opmerkelijker dat Boom zich zeker niet als een wildebras, smokejumper of Kolonel Kurtz aan het verre front wenst te gedragen.

De documentaire van Janus Metz en het boek van Joeri Boom vormen beide op hun eigen manier passende munitie voor al wie zich in het publieke debat niet langer zomaar een oor wil laten aannaaien door bewindslieden als Pieter de Crem en zijn ministeriële bataljon van voorliegers en oplichters die het conflict in Afghanistan als een oorlogje of opbouwmissie voor wensen te stellen. En voor al wie binnenkort eindelijk wel weer eens veilig op een oor zou willen slapen zonder bij het Late Avond Journaal eerst nog eens te worden geconfronteerd met het ondemocratische dédain van pilaarbijter Pieter De Crem of zijn vazal Emmanuel Jacob (afgevaardigde van de legervakbond) die op dinsdag 12 oktober in Terzake doodleuk opmerkte – de dag dat de beelden van de in een hinderlaag gelokte Belgen in Kunduz werden vertoond: “Ik zie absoluut het nut niet in van zulke beelden te tonen aan de publieke opinie.”

Ook in het boek van Joeri Boom komen tal van schrijnende voorbeelden voor waaruit blijkt dat Defensie er in Nederland alles aan gelegen is geweest om de informatiestroom vanuit Afghanistan zoveel mogelijk te beperken en controleren. Joeri’s kritiek hierop is vernietigend: “Censuur hoort niet thuis in een democratische samenleving waarvan persvrijheid een belangrijke pijler vormt. En waarin politici en ambtenaren naar behoren verantwoording dienen af te leggen over de realiteit van de oorlog die gevoerd wordt met de belastingcenten van het volk door wie ze in goed vertrouwen zijn verkozen. Het verstrekken van misinformatie of (zoals in België gebeurt) helemaal geen informatie – enkel om het beeld van de oorlogsmissie waarin men verstrikt is geraakt zoveel mogelijk te verdoezelen zodat men er zelf niet politiek op afgerekend hoopt te kunnen worden – is een democratische doodzonde een westers land onwaardig.”
Amateurbeelden van Belgische soldaten die in hinderlaag lopen

Amateurbeelden van Belgische soldaten die in hinderlaag lopen. Zie ook de video die door de militairen aan de media is doorgespeeld: `Defensie stelt dat de leden van het Belgische OMLT ‘zich niet in de vuurlijn bevinden, maar achteraan die vuurlijn’.

* Video
* bron: http://www.standaard.be/artikel/detail.aspx?artikelid=DMF20101012_097

Jacobs en De Crem hebben zoveel fedusie in het Belgische volk dat het burgers blijkbaar niet eens vergund is er ueberhaupt een visie op de werkelijkheid in Afghanistan op na te houden. Hoe het er nu eigenlijk aan toe gaat, ginder in Kunduz waar de Belgische militairen Afghanen leren anderen te doden? Wat de praktijk is van de missie, wat het effect is van de inspanningen, wat de gevolgen zijn voor de Afghaanse bevolking? We weten het niet. En mogen het niet weten. Pottenkijkers zijn in Kunduz nog altijd niet gewenst. Geen wonder dat geruchten het vacuum hebben opgevuld. En het thuisfront hebben opgezadeld met een volstrekt ridicuul beeld van de Belgische ISAF-missie als een vakantie van zes maanden bij Club Med. De soldaten die de videobeelden van het vuurgevecht vorige week aan de media hebben doorgespeeld, deden dat omdat ze gefrustreerd waren over het onbegrip en de meewarigheid dat ze bij het thuisfront hadden ervaren. “Hoezo heftige tijd? Jullie hoefden toch alleen wat Afghanen op te leiden? Wat zeur je nou?”

Emmanuel Jacob van de Vlaamse legervakbond ACMP verklaarde na het vertonen van de beelden op de VRT waarop te zien was hoe Belgische militairen in een hinderlaag terecht kwamen en een felle schotenwisseling moesten ondergaan en uiteindelijk bijna door nabij kanonvuur van Amerikaanse krachten van de kaart worden geveegd: “ik zie absoluut niet het nut ervan in zulke beelden te tonen aan de publieke opinie.’ Hij stelde ook dat minister van Defensie Pieter De Crem noch het ministerie van Defensie ooit hebben gezegd dat de situatie in Afghanistan veilig is.

Joeri: “Deze beelden zijn via militairen terecht gekomen bij de VRT. Dat doen die jongens niet voor niks. Die hebben blijkbaar het gevoel dat hun ervaringen terplekke niet goed of helemaal niet worden doorgegeven aan het thuisfront. Wat nogal wiedes is als er geen verslaggevers meemogen op missie namens Defensie. Het is heel moeilijk om de intensiteit van zo’n gevecht goed duidelijk te maken in het thuisland van de militair op missie. En toch is het heel belangrijk dat we dat wel doen. Tegen de Belgische overheid zou ik dan ook willen zeggen: grijp elke kans aan die je hebt om duidelijk te maken hoe de situatie in Afghanistan werkelijk is. Met welk geweld onze manschappen daar tijdens de missie te maken hebben. Wat de praktijk is van de oorlog. Pak die kans want dat voorkomt dat je een tweedeling krijgt in de samenleving van militairen die verbolgen zijn en zich onbegrepen voelen, en het thuisfront dat niet meer kan volgen wat er in hun geliefden omgaat.”

De verdienste van de documentaire die Joeri en ik deze week vast konden bekijken, en die in november in de hoofdcompetitie van het IDFA zal worden vertoond, bestaat eruit dat het Janus Metz gelukt is wat tot nu toe niemand in België nog voor elkaar heeft gekregen. De oorlog in Afghanistan en werkelijkheid van een ISAF missie anno nu ongecensureerd voor het voetlicht te krijgen. No bullshit. This is what it is.

Dat is wel even schrikken en slikken. In het Theater van het Woord, op de zevende verdieping van de Openbare Bibliotheek aan het IJ te Amsterdam, leken alle toeschouwers te vervallen tot een volmaakt gesynchroniseerd ademhalingsritme bij de steeds bloedstollendere scènes die hoofdpersonages Mads en Daniel in en rond het Deense legerkamp Armadillo in de Afghaanse provincie Helmand krijgen te verduren. Vergelijkingen met klappers in het genre als “The Hurt Locker”, “The Thin Red Line”, “Platoon” of “Saving Private Ryan” kan dit snoeiharde eén-op-één portret (geschoten met meestal slechts één camera in echte gevechtssituaties en met reële cadetten gedurende een drieënhalf maanden durend verblijf op en rond de Afghaanse frontlinie), moeiteloos doorstaan. De kogels zijn geen losse flodders. De soldaten geen ingehuurde acteurs. De doden geen figuranten. De Taliban met weggeslagen gezicht is geen ledenpop maar een echt mens met ongetwijfeld een familie, vrienden, ouders, kinderen.

Janus Metz

Tijdens een interview met de maker dat ik afgelopen mei in Cannes mocht hebben op het balkon van het Scandinavische Filmpaviljoen aan de Croisette, vertelde regisseur Janus Metz – een gedrongen Viking met een rosse baard en dikke wallen onder de ogen – dat het hem bij het maken van zijn film niet gegaan was om het vertellen van een spannend verhaal, of het verkondigen van een boodschap. De grote doelstelling die hij voor ogen had bij aanvang van het filmen was het maken van een zo diepgaand mogelijke antropologische zoektocht naar de vraag wat een oorlog nu precies voor impact heeft op de geest van jonge mensen die er – ver weg van huis en haard – “de vrede dienen af te dwingen en een democratie mogelijk te maken”.

In de praktijk betekent dat: het uitschakelen van zoveel mogelijk Taliban-strijders. En dus: het legitiem verworden tot mannen die schieten om te moorden. Bij sommige van die confrontaties gaat het er ongemeen gruwelijk, ruig en eng aan toe. De gevechtshandelingen die Metz minitieus en met een prachtig stabiel camerawerk van Lars Skree letterlijk tot op de huid van de hoofdpersonages weet te volgen, spelen zich af op het randje van de oorlogsdaad en -misdaad. In het Deense parlement is er pandemonium over uitgebroken, en roepen tegenstanders van de oorlog op tot een onderzoek bij Defensie naar de toedracht van de door Metz gefilmde slachtpartij – en vooral de euforische ontlading van de Deense soldaten die levend en wel van de confrontatie met de Taliban in het basiskamp terugkeren. Het zijn taferelen die Nederlanders bekend voorkomen, denkend aan de hossende en Heineken zuipende militairen van Dutchbat die in Tuzla de beest uit gingen hangen terwijl er even verderop achtduizend moslimmannen uit Srebrenica als varkens waren afgeslacht door de Servische slagers van generaal Mladic.

De film van Janus Metz is bij momenten niet alleen ongehoord bruut en direct, hij is ook ongezien eerlijk en ontendentieus. Er zijn geen ‘good guys’ of ‘bad guys’, over de motieven van de strijd wordt niet geoordeeld, er zijn geen ingelaste drama’s om de personages en hun geliefden in het thuisfront Denemarken nog wat vetter in de verf te zetten. Wat we wel zien is een ‘Werdegang’ van gewone Deense jongens die gaandeweg hun diensttijd in Afghanistan – of ze nu willen of niet – de oorlog onder hun vel voelen kruipen. “There’s the seduction, there’s the brutalization, and there’s the struggle to remain somehow a human being after the battles, once the silence sets back in”, zo vatte Metz in het kort de lijnen van zijn drama samen.

Joeri Boom is onder de indruk: “Deze film komt heel dichtbij. Omdat de filmer heel dicht op de huid zit van de Deense soldaten. Kennelijk genoot Janus Metz volledig het vertrouwen van het peloton.

Wat ik interessant vind in deze film is dat er voor ieders ogen een duidelijke oorlogsmisdaad plaatsvindt. Gewonde vijanden worden doodgeschoten waarbij de militair die hiervoor verantwoordelijk is het woord liquideren gebruikt. Dus hij weet wat hij doet. Met voorbedachten rade. Het valt niet te ontkennen dat de oorlog een corrumperende invloed heeft op al wie ermee te maken krijgt. Metz laat dat mooi zien. Ook ik heb me moeten realiseren dat ik allerminst immuun voor die corrumperende invloed ben geweest. Mijn onafhankelijkheid ging steeds verder ten onder tijdens het embedded zijn. Defensie betaalde mijn verblijf, las mijn stukken door, scande artikelen, en gedurende missies raakte ik bevriend met de militairen die ik vergezelde. Op gegeven moment vroeg een soldaat provocerend: ‘stel nou Joeri dat wij tijdens een patrouille een dorp met burgers uitmoorden. Wat doe jij dan?’ Dat was een pijnlijk moment. Na een aarzelende stilte antwoordde ik dat ik dan toch maar zou doen wat iedere jouranlist in zo’n geval zou moeten doen. Namelijk verslag optekenen van het gebeurde. Zo gedetailleerd mogelijk. Inclusief de naam en rang van de betrokkenen. Uit mijn aarzeling leidde ik af dat ik al gevaarlijk diep gevallen was. En dat ik – als ik nog verder die grens zou overtrekken – alles op het spel dreigde te zetten dat me dierbaar was. Mijn geloofwaardigheid, mijn toekomst, misschien wel mijn leven. De oorlog had me blijkbaar bij de kladden. Mijn beoordelingsvermogen bleek sterk te zijn verminderd. Ik raakte afgestompt. Mijn identificatie met de militairen was te groot geworden. Ik verkeerde op een hellend vlak. Toen ik op een gegeven moment een automatisch wapen in handen gedrukt kreeg en geacht werd mee te vechten in het geval van een aanval, was voor mij de maat vol. Ik wist: tot hier en niet verder.”

Joeri Boom in Afghanistan (febr. 2007)

Joeri: “Ik ben benieuwd of regisseur Metz gedacht heeft, toen hij getuige was van dat vuurgevecht waarbij gewonde Taliban worden geexecuteerd: wow, dit is te gek voor mijn film. Maar die jongens die me hier zo kameraadschappelijk in hun gelederen hebben opgenomen zullen nu voor het oog van de wereld op hun gedrag worden afgerekend. Ik kan me niet voorstellen dat de kameraadschap die Metz ongetwijfeld met de Deense soldaten uit zijn platoon heeft opgebouwd, na het uitkomen van de film nog is voortgezet.”

Janus Metz bevestigde deze veronderstelling eerder al in Cannes, toen hij bekende: “Sinds de film in roulatie is, heb ik de soldaten niet meer gesproken. Dat komt omdat ik veel weg ben vanwege de promotie. Maar ook omdat velen van hen niet meer met me willen praten. Het is duidelijk dat sommige cadetten heel nerveus geworden zijn van de release van Armadillo. Maar tegelijkertijd zijn er ook soldaten die van mening zijn dat dit een film is die echt gemaakt moest worden. Dit is hoe het is. Ze zijn blij dat er eindelijk een film is die geen bullshit verkoopt. De jongens die je in de film kunt volgen hebben de documentaire allemaal gezien. Sommigen van hen wel drie keer. Het spectrum aan emoties dat wordt aangeboord terwijl je naar de film kijkt is behoorlijk groot. Maar verder wil ik hier niet over praten. Het ligt allemaal heel gevoelig. Ook voor mij.”

http://www.armadillothemovie.com/armadillo/TRAILER.html

http://www.nfdfilm.dk

Trailer Armadillo via website IDFA:

http://www.idfa.nl/nl/tags/project.aspx?id=6bb9c901-a1a5-4b60-9145-199a9809b819

Armadillo

Janus Metz, Denemarken, Zweden, 2010, kleur, 35mm, 100

What happens when politics of war meets the chaos of reality?
A close up account of alienation, paranoia and adrenaline addiction for young soldiers at the Helmand front line.

Project info

Film Credits

Regie Janus Metz
Produktie Ronnie Fridthjof voor Fridthjof Film A/S
Sara Stockmann
Sara Stockmann voor Fridthjof Film A/S
Co-production Auto Images
Commissioning Editor Sune Roland voor TV 2 Denmark

Geselecteerd voor

IDFA 2010

“Als een nacht met duizend sterren”

Joeri Boom = uitgeverij Podium, 2010. Als een nacht met duizend sterren. Oorlogsjournalistiek in Uruzgan

Groene Amsterdammer-redacteur Joeri Boom reisde elf keer naar Afghanistan. In Uruzgan werkte hij zowel embedded als onafhankelijk. In een meeslepend verslag van zijn eigen oorlogservaringen laat hij zien wat er werkelijk gebeurde en waar de beelden uit elkaar liepen. Wat kunnen we weten? Wat willen we weten? Waar begint de censuur en waar de zelfcensuur?

In Uruzgan wordt een zware strijd gevoerd. 600 journalisten zijn de afgelopen jaren aan de hand van het Nederlands Ministerie van Defensie naar de Afghaanse provincie gereisd. Slechts negen journalisten, onder wie één fotograaf en één cameraman, ontrokken zich aan de invloed van de defensievoorlichters en werkten onafhankelijk in de levensgevaarlijke provincie.

Door die ongelijke verhouding kreeg het publiek een beeld van de oorlog dat weinig met de werkelijkheid te maken had. Er zijn verschillende Uruzgan-missies, een op papier in Den Haag en een in Uruzgan zelf. Niet het beleid bepaalt de missie, maar het handelen van de militairen zelf.

BERICHTEN IN DE BELGISCHE PERS OVER AFGHANISTAN:
Er zijn beelden opgedoken van Belgische soldaten die anderhalf jaar geleden in Afghanistan in een hinderlaag liepen van de taliban. Minister van Defensie Pieter De Crem (CD&V) zei toen dat de Belgische troepen zeker niet in gevechten betrokken waren. Dat meldt de VRT-nieuwsredactie dinsdag. Het ministerie van Defensie betwist het onuitgegeven karakter van de beelden.

Het incident dateert van juni vorig jaar. Het gaat om beelden die twee soldaten onafhankelijk van elkaar maakten. De fragmenten geven voor het eerst een ongefilterd beeld van de oorlog in het noorden van Afghanistan.

Het gaat onder meer om een beeldfragment waarbij de Belgische soldaten bijna in de vuurlijn komen te liggen van een Amerikaans gevechtsvliegtuig dat hen komt ontzetten. Bij dat incident kwamen drie Afghanen om, een Belgische militair raakte lichtgewond.

De soldaten die de beelden naar de VRT-nieuwsredactie hebben gestuurd zijn ‘boos omwille van de foute beeldvorming over de Belgische activiteiten in Afghanistan’ , aldus Jens Franssen in Het Journaal.

‘Goed gecoördineerde hinderlaag’

‘De beelden zijn bekend bij Defensie. Ze werden op 15 juni 2009 gedraaid door een militair, tijdens een hinderlaag waarover indertijd aan de pers werd gerapporteerd. Ze dienen ook als voorbeeld voor de opleiding van militairen die op missie naar Afghanistan vertrekken’, zei een woordvoerder van minister van Defensie Pieter De Crem.

Deze beelden ‘bewijzen dat de militairen conform de richtlijnen die ze hebben gekregen handelen en tonen aan dat onze mannen correct uitgerust zijn’, voegt de woordvoerder, commandant Didier De Weerdt, eraan toe.

Op 15 juni 2009 was een team opleiders, dat in het noorden van Afghanistan actief was aan de zijde van het Afghaanse leger, in een ‘goed gecoördineerde’ hinderlaag van opstandelingen gelopen. Die duurde vier uur. Er vielen in beide kampen doden. Bij de Belgen vielen geen gewonden.

‘Nulrisico bestaat niet’

Volgens de woordvoerder tonen de beelden ook aan dat de opleiding die aan het Afghaanse leger wordt gegeven haar vruchten afwerpt en dat de Belgen de rules of engagement respecteren. Defensie stelt ook dat de leden van het Belgische OMLT ‘zich niet in de vuurlijn bevinden, maar achteraan die vuurlijn’.

De beelden ‘tonen tot slot wat de minister steeds heeft gezegd: een nulrisico bestaat niet’, voegt de woordvoerder er aan toe. Hij zegt ook dat dit precieze incident maar ook alle andere werden gerapporteerd aan de gemengde commissie van Kamer en Senaat die achter gesloten deuren plaatsvindt.

* Video
* bron: http://www.standaard.be/artikel/detail.aspx?artikelid=DMF20101012_097

Belgische soldaten kwamen in hinderlaag taliban
terecht

12/10/10 18u36

Defensiewoordvoerder De Weerdt

DM update Er zijn beelden opgedoken van Belgische soldaten die anderhalf jaar geleden in Afghanistan in een hinderlaag liepen. Minister van Defensie Pieter De Crem (CD&V) zei toen dat de Belgische troepen zeker niet in gevechten betrokken waren. Dat meldt de VRT-nieuwsredactie vandaag. De soldaten filmden de gevechten met hun mobiele telefoons.

Het incident dateert van juni vorig jaar. Het gaat om beelden die twee soldaten onafhankelijk van elkaar maakten. De fragmenten geven voor het eerst een ongefilterd beeld van de oorlog in het noorden van Afghanistan.

Het gaat onder meer om een beeldfragment waarbij de Belgische soldaten bijna in de vuurlijn komen te liggen van een Amerikaans gevechtsvliegtuig dat hen komt ontzetten. Bij dat incident kwamen drie Afghanen om, een Belgische militair raakte lichtgewond.

“Beelden zijn bekend, ze dienen als voorbeeld”
Intussen relativeert het ministerie van Defensie het onuitgegeven karakter van de beelden. “De beelden zijn bekend bij Defensie. Ze werden op 15 juni 2009 gedraaid door een militair, tijdens een hinderlaag waarover indertijd aan de pers werd gerapporteerd. Ze dienen ook als voorbeeld voor de opleiding van militairen die op missie naar Afghanistan vertrekken”, adlus Didier De Weerdt, de woordvoerder van minister van Defensie Pieter De Crem (CD&V).

Deze beelden “bewijzen dat de militairen conform de richtlijnen die ze hebben gekregen handelen en tonen aan dat onze mannen correct uitgerust zijn”, voegt De Weerdt eraan toe.

Vier uur lang
Op 15 juni 2009 was een team opleiders, dat in het noorden van Afghanistan actief was aan de zijde van het Afghaanse leger, in een “goed gecoördineerde” hinderlaag van opstandelingen gelopen. Die duurde -vier uur. Er vielen in beide kampen doden. Bij de Belgen vielen geen gewonden.

De beelden “tonen tot slot wat de minister steeds heeft gezegd: een nulrisico bestaat niet”, aldus nog De Weerdt . Hij zegt ook dat dit precieze incident maar ook alle andere werden gerapporteerd aan de gemengde commissie van Kamer en Senaat die achter gesloten deuren plaatsvindt. (belga/mvdb)